Sản phẩm OCOP và bài toán tạo sự khác biệt

Từ đặc sản địa phương, sản phẩm làng nghề đến những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của nông thôn đã được chuẩn hóa, nâng cấp và đưa ra thị trường trong và ngoài nước, mang lại nguồn thu nhập và tạo việc làm cho nhiều người dân.

Tuy nhiên, số lượng sản phẩm đạt chứng nhận OCOP không đồng nghĩa với việc đương nhiên chiếm lĩnh được thị trường. Một sản phẩm đạt sao nhưng tiêu thụ chậm, thương hiệu mờ nhạt, thị trường bó hẹp thì giá trị của “ngôi sao” cũng bị hạn chế. Sản phẩm OCOP vì thế không thể chỉ dừng ở việc nâng hạng và gia tăng số lượng sản phẩm được công nhận. Đã đến lúc, các chủ thể phải thay đổi tư duy từ “gắn sao” sang tạo giá trị cho sản phẩm OCOP và chinh phục thị trường bằng chất lượng và uy tín.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu, trong giai đoạn 2026-2030, sản phẩm OCOP phải gia tăng giá trị để đứng vững trên thị trường. Do đó, các chủ thể bên cạnh việc chú trọng xây dựng thương hiệu, cần mở rộng thị trường và thúc đẩy thương mại hóa. Không thể lấy số sản phẩm đạt sao làm thước đo duy nhất cho thành công của chương trình. Quan trọng hơn là sản phẩm đó có bán được hay không, có giữ được khách hàng không, có nâng được giá trị nguyên liệu và thu nhập cho người sản xuất không?...

Do đó, lợi thế bản sắc của sản phẩm OCOP cần được phát huy tối đa giá trị kinh tế cạnh tranh. Một sản phẩm có thể tạo ra sự khác biệt bởi vùng nguyên liệu, nghề truyền thống, kỹ thuật sản xuất, văn hóa và câu chuyện của cộng đồng tạo ra nó. Song, bản sắc chỉ trở thành giá trị kinh tế khi được chuyển hóa thành chất lượng, thương hiệu và sức cạnh tranh. Thương hiệu phải bắt đầu từ giá trị thật và được thị trường kiểm chứng bằng sự lựa chọn của người tiêu dùng.

Để đạt được giá trị đó, các chủ thể phải đặt chất lượng và sức cạnh tranh vào trung tâm trong giai đoạn tới, nhất là các địa phương không nên chỉ quan tâm hỗ trợ chủ thể hoàn thiện hồ sơ để được phân hạng mà phải đồng hành trong cả quá trình sau khi sản phẩm được công nhận. Đánh giá OCOP cần gắn với chất lượng thực tế, khả năng tiêu thụ, đổi mới sản phẩm và hiệu quả kinh tế...

Mỗi sản phẩm OCOP cần trả lời được ba câu hỏi: Sản phẩm từ đâu? Khác biệt ở đâu? Vì sao người tiêu dùng nên lựa chọn? Câu trả lời phải được thể hiện nhất quán từ sản phẩm, bao bì đến truyền thông. Đặc biệt, câu chuyện về vùng đất, con người, làng nghề và văn hóa cần được chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh. Khi người tiêu dùng hiểu giá trị phía sau sản phẩm, khả năng nhận diện và gắn bó với thương hiệu sẽ được nâng lên.

Mặt khác, các chủ thể và chính quyền địa phương cần đẩy mạnh số hóa cho sản phẩm OCOP thông qua gắn mã QR để cung cấp cho người tiêu dùng thông tin thực chất về nguồn gốc, vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất...

Một giải pháp quan trọng là phát triển thị trường theo chuỗi giá trị bền vững thông qua xúc tiến thương mại. Khi các chủ thể tham gia hội chợ, triển lãm, tuần hàng OCOP, cần trực tiếp kết nối với hệ thống phân phối, doanh nghiệp, nhà bán lẻ và người tiêu dùng; hạn chế tình trạng tham gia chỉ để “có mặt”, sau đó không hình thành được đầu ra cho sản phẩm. Muốn vậy, chủ thể phải phát huy được vai trò của hợp tác xã và doanh nghiệp trong tổ chức sản xuất. Hợp tác xã làm tốt vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn hóa sản xuất; doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chế biến, xây dựng thương hiệu, phân phối; chính quyền tập trung kiến tạo, kết nối thị trường...

Tiếp đến, cần đẩy mạnh gắn sản phẩm OCOP với du lịch nông thôn. Du khách tham quan vùng nguyên liệu có thể được trải nghiệm làm sản phẩm, thưởng thức và mua sản phẩm về làm quà. Khi đó, sản phẩm OCOP có thể tạo thêm giá trị từ dịch vụ, trải nghiệm và câu chuyện văn hóa trong đó. Tiền thu từ du lịch sẽ ở lại khu vực nông thôn, tạo việc làm và thu nhập cho người dân. Để làm được điều này, cần liên kết thực chất giữa chủ thể OCOP, địa phương, doanh nghiệp lữ hành, cơ sở dịch vụ và đơn vị xúc tiến thương mại.

Như vậy, sau hơn 8 năm triển khai, Chương trình OCOP đã đi qua giai đoạn tạo dựng phong trào. Tới đây, chương trình cần hướng tới nâng cao chất lượng và giá trị cạnh tranh của sản phẩm; không cần tăng số lượng sản phẩm OCOP để các địa phương báo cáo thành tích mà cần những sản phẩm có chất lượng thực sự, có thương hiệu, có chỗ đứng vững trên thị trường và mang lại giá trị thực.