Hạ chi phí logistics, nâng sức cạnh tranh xuất khẩu

Chi phí logistics “ăn” vào lợi nhuận

Quy mô xuất nhập khẩu của Việt Nam liên tục mở rộng, nhưng chi phí logistics vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn của hoạt động thương mại. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt hơn 930 tỷ USD. 8 tháng năm 2026, con số này là 770,14 tỷ USD - mức cao nhất của 8 tháng các năm từ trước đến nay, tăng 28,7% so với cùng kỳ; trong đó xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4%.

Tuy nhiên, chi phí logistics của Việt Nam hiện được ước tính tương đương 16 - 17% GDP, cao hơn đáng kể so với nhiều nền kinh tế có hệ thống logistics phát triển. Với doanh nghiệp xuất khẩu, đây là khoản chi phí vận hành đáng kể, tác động trực tiếp đến biên lợi nhuận.

Ông Trương Văn Cẩm - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam cho biết, năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu ngành dệt may đạt 71,6 tỷ USD, trong đó xuất khẩu khoảng 46,2 tỷ USD. Riêng chi phí logistics từ nhà máy đến cảng chiếm 9 - 10% giá thành sản phẩm xuất khẩu, trong khi biên lợi nhuận của doanh nghiệp dệt may chỉ khoảng 3 - 5%.

Như vậy, chỉ cần chi phí vận chuyển, lưu kho, cảng, container hoặc thủ tục phát sinh tăng, phần lợi nhuận vốn đã mỏng của doanh nghiệp lập tức bị thu hẹp.

Không riêng dệt may, các ngành hàng nông sản cũng chịu sức ép lớn. Đơn cử trường hợp của ngành gạo, 8 tháng năm 2026, xuất khẩu gạo đạt khoảng 6 triệu tấn, trị giá gần 3 tỷ USD. Tuy nhiên, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long có vùng nguyên liệu, nhà máy chế biến, nhưng thiếu cảng nước sâu phù hợp. Do đó, một lượng lớn hàng hóa phải vận chuyển lên TP. Hồ Chí Minh để xuất khẩu, làm tăng thêm chi phí và thời gian.

Đường bộ vẫn “gánh” phần lớn chi phí

Một trong những nguyên nhân khiến chi phí logistics đắt đỏ là cơ cấu vận tải chưa hợp lý. Theo Báo cáo Logistics Việt Nam 2025, đường bộ chiếm 74,7% khối lượng hàng hóa vận chuyển nội địa; đường thủy nội địa chiếm 20,1%; đường biển chiếm 5,06% và đường sắt chỉ chiếm 0,19%.

Ông Trần Ngọc Khánh - Ủy viên Thường trực Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam, Tổng Giám đốc OCL Logistics cho biết, vận tải đường bộ hiện chiếm khoảng 80 - 90% tổng chi phí logistics. Trong khi đó, đường sắt và đường thủy nội địa chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng.

Điểm nghẽn không chỉ nằm ở phương thức vận tải, mà còn ở khả năng kết nối. Nhiều khu công nghiệp, vùng sản xuất chưa có tuyến kết nối thuận lợi với trung tâm logistics, cảng biển, cửa khẩu. Các trung tâm logistics cũng còn phân tán, quy mô chưa đủ lớn và thiếu kết nối “chặng cuối”.

“Có hàng nhưng không gom được; có trung tâm nhưng hàng không vào được; có cảng nhưng chi phí đưa hàng từ nhà máy đến cảng lại quá cao” là bài toán cần được giải quyết đồng bộ.

Theo ông Khánh, nếu mục tiêu giảm tỷ trọng chi phí logistics xuống khoảng 14% vào giai đoạn 2030 - 2035 được đặt ra, đây sẽ là thách thức lớn. Trọng tâm trước hết phải là phát triển vận tải đường sắt, đường thủy; giải quyết kết nối chặng cuối và hình thành các trung tâm logistics đủ lớn dọc các trục Bắc - Nam, cao tốc và hành lang kinh tế.

Thực tế, hệ thống hạ tầng logistics đang có những chuyển biến tích cực với các cảng nước sâu như Cái Mép - Thị Vải, Lạch Huyện và mạng lưới cao tốc Bắc - Nam. Hàng hóa Việt Nam đã có điều kiện tiếp cận trực tiếp hơn với các tuyến vận tải quốc tế, giảm phụ thuộc vào trung chuyển qua Singapore hay Hồng Kông. Nhưng nếu các tuyến kết nối từ vùng sản xuất đến cảng, trung tâm logistics chưa đồng bộ, lợi thế của hạ tầng lớn vẫn chưa chuyển hóa đầy đủ thành lợi thế về chi phí.

Tổ chức lại chuỗi logistics

Về phía cơ quan quản lý, theo ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), logistics cần được nhìn nhận như một bộ phận của hạ tầng chiến lược quốc gia, thay vì chỉ là một ngành dịch vụ. Hạ tầng logistics phải được phát triển đồng bộ với giao thông, cảng biển, cửa khẩu, vùng sản xuất và các hành lang kinh tế.

Đây cũng là hướng đi được đặt ra trong Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam đến năm 2030, với định hướng hình thành ít nhất 5 trung tâm logistics quốc tế tại các khu vực như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng và một số địa bàn có lợi thế về sản xuất, thương mại. Điều quan trọng là các trung tâm này không nên được hiểu đơn thuần là những kho hàng lớn, mà phải là một hệ sinh thái logistics gắn với sản xuất, vận tải, cảng, cửa khẩu và dữ liệu.

Theo các chuyên gia, thay vì đầu tư dàn trải, cần lựa chọn những hành lang vận tải và nhóm hàng có sản lượng lớn để tổ chức các tuyến vận tải đa phương thức. Khi đủ lượng hàng, có thể phát triển các tuyến sà lan, ven biển hoặc đường sắt theo lịch cố định, giá trọn gói; đồng thời tổ chức gom hàng hai chiều để giảm tình trạng xe, tàu chạy rỗng.

Đề ra giải pháp tối ưu chi phí logistics cho các doanh nghiệp, TS. Bùi Bá Nghiêm - chuyên gia cao cấp Cục Xuất nhập khẩu đề xuất xây dựng hệ thống đo lường chi phí logistics quốc gia, theo dõi chi phí vận chuyển, thời gian chờ, tỷ lệ giao hàng đúng hạn, tồn kho, chạy rỗng, lưu container, lưu bãi và mức độ số hóa. Đây là cơ sở xác định đúng điểm nghẽn, có giải pháp giảm chi phí.

Doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần quản trị tổng chi phí đến thị trường, tối ưu dữ liệu, sản lượng, đóng gói, tồn kho, điều kiện và tuyến vận chuyển; minh bạch cước, phụ phí và trách nhiệm trong hợp đồng. Doanh nghiệp logistics cần phát triển dịch vụ tích hợp, ứng dụng số, mở rộng mạng lưới quốc tế và nâng năng lực vận tải đa phương thức, logistics lạnh.

Một vấn đề khác là thủ tục. Theo Cục Hải quan (Bộ Tài chính), khoảng 70% tổng thời gian giải phóng hàng nằm ở các thủ tục ngoài cơ quan hải quan như cấp phép, kiểm tra chuyên ngành, kiểm định, vận chuyển. Vì vậy, chỉ rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ hải quan là chưa đủ. Giải pháp được đặt ra là rà soát quy trình đối với từng nhóm hàng xuất khẩu chủ lực, loại bỏ giấy tờ trùng lặp, thực hiện nguyên tắc “cung cấp dữ liệu một lần”, tăng quản lý rủi ro và hậu kiểm.

Ở phía doanh nghiệp, bài toán cũng cần được nhìn từ tổng chi phí đưa hàng tới thị trường. Bà Trần Thị Thương Huyền - Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Bách Liên cho biết, doanh nghiệp có thể giảm chi phí bằng cách tập trung quản lý đơn hàng, gom chuyến, tối ưu lịch giao nhận, hạn chế xe chạy thiếu tải và các chuyến giao gấp...