Thông điệp từ 4 bước chuyển chiến lược: Bộ máy tinh gọn nhưng phải mạnh, phân cấp nhưng phải rõ trách nhiệm

Phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ xác định những nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn tới. Lần đầu tiên, một khung tư duy phát triển được hệ thống hóa thành “4 bước chuyển chiến lược”, từ tổ chức bộ máy, quản trị nguồn lực đến đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro.

Điều đáng chú ý không nằm ở từng bước chuyển riêng lẻ, mà ở cách chúng được kết nối thành một chỉnh thể. Thay vì tiếp cận theo từng lĩnh vực, bài phát biểu hướng tới một mô hình quản trị thống nhất, trong đó tổ chức bộ máy, thể chế, nguồn lực, động lực tăng trưởng và năng lực ứng phó với rủi ro được đặt trong cùng một logic phát triển.

4 bước chuyển chiến lược

Trả lời Báo Điện tử VTC News, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định “4 bước chuyển chiến lược” này tạo thành một chỉnh thể thống nhất, bao quát từ chủ thể lãnh đạo, nguồn lực phát triển, động lực tăng trưởng đến điều kiện bảo đảm an toàn, bền vững cho đất nước.

Từ góc nhìn đó, bước chuyển đầu tiên - từ sắp xếp tổ chức sang nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và chất lượng vận hành - không chỉ trả lời câu hỏi bộ máy được tổ chức như thế nào, mà quan trọng hơn là bộ máy ấy tạo ra giá trị gì cho sự phát triển.

“Bộ máy tinh gọn mới chỉ là điều kiện; mục tiêu cuối cùng phải là Đảng lãnh đạo hiệu quả hơn, Nhà nước quản trị tốt hơn, quyết định nhanh hơn và Nhân dân được phục vụ tốt hơn”, ông Sơn nói.

Khi đó, thước đo của cải cách sẽ không còn dừng ở số lượng đầu mối được sắp xếp hay biên chế được tinh giản, mà phải được đánh giá bằng hiệu quả vận hành của cả hệ thống. Đây cũng là sự thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận cải cách bộ máy. Trong nhiều năm, kết quả tinh gọn chủ yếu được phản ánh qua những con số về tổ chức hoặc biên chế.

Còn trong tư duy mới, bộ máy chỉ thực sự tinh gọn khi quyền hạn được phân định rõ hơn, phối hợp giữa các cơ quan thông suốt hơn, quyết định được ban hành nhanh hơn và người dân, doanh nghiệp cảm nhận rõ sự thay đổi trong chất lượng phục vụ.

Từ câu chuyện tổ chức bộ máy, bài phát biểu mở rộng sang một yêu cầu lớn hơn là tổ chức và khai thác hiệu quả các nguồn lực phát triển.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, nhiều năm qua, không ít nguồn lực vẫn bị chia cắt bởi địa giới hành chính, tư duy cục bộ hoặc sự thiếu liên kết giữa các ngành, các vùng. Đất đai, biển, đô thị, hạ tầng, tài nguyên và dữ liệu phải được nhìn trong một chỉnh thể, để lợi thế của từng địa phương được kết nối thành sức mạnh vùng và sức mạnh quốc gia.

“Điều đó có nghĩa là sự phát triển của từng địa phương phải được đặt trong mối liên hệ với vùng và cả nước. Mỗi địa phương cần phát huy lợi thế riêng; đồng thời, phải kết nối những lợi thế ấy thành sức mạnh chung, tránh tư duy cục bộ, chia cắt nguồn lực và cạnh tranh thiếu hiệu quả”, ông Sơn nhấn mạnh.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, tư duy quản trị nguồn lực cũng được thể hiện rõ qua cách tiếp cận mới đối với đất đai mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu trong bài phát biểu.

Đó là chuyển từ quản lý từng thửa đất sang quản trị không gian phát triển; từ nặng về thủ tục sang khơi thông nguồn lực; từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống. Ông Sơn nhìn nhận, đây là cách tiếp cận vừa hiện đại, vừa nhân văn, bởi mục tiêu không chỉ là khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai mà còn bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Trên nền tảng của bộ máy và nguồn lực, bước chuyển tiếp theo hướng đến việc thay đổi chính động lực tăng trưởng của nền kinh tế.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng đầu vào sang phát triển dựa trên năng suất, tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao là điều kiện để Việt Nam thoát khỏi sự phụ thuộc vào vốn đầu tư, tài nguyên, gia công và lao động giá rẻ.

Điểm mới là bài phát biểu không đặt khoa học - công nghệ, chuyển đổi số hay trí tuệ nhân tạo như những lĩnh vực phát triển riêng lẻ, mà xác định đây là động lực xuyên suốt của mô hình tăng trưởng mới. Điều đó đồng nghĩa các thành tựu khoa học - công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, thay vì dừng lại ở các chương trình hay phong trào.

“Như vậy, thông điệp lớn của bài phát biểu là phải tạo ra một năng lực hành động quốc gia mới: bộ máy tinh gọn nhưng phải mạnh hơn; phân cấp nhưng phải rõ trách nhiệm hơn; quản trị nguồn lực phải hiệu quả hơn; mô hình tăng trưởng phải có chất lượng và sức cạnh tranh cao hơn”, ông Bùi Hoài Sơn nói.

Bức tranh đó được hoàn thiện bằng bước chuyển thứ tư, tập trung vào việc nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro và bảo vệ thành quả phát triển trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.

Tuy nhiên, điều khác biệt hơn cả không nằm ở bản thân từng bước chuyển, mà ở việc chúng cùng hướng tới một thay đổi căn bản trong phương thức lãnh đạo và quản trị quốc gia. Nói cách khác, trọng tâm không còn chỉ là làm gì, mà là làm như thế nào để mọi chủ trương đi vào cuộc sống.

Ở góc độ quốc phòng, an ninh, Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội cho rằng điểm nhấn trong bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “phản ứng” sang “dự báo”; từ xử lý từng sự việc sang chủ động nhận diện nguy cơ, phòng ngừa rủi ro và nâng cao khả năng chống chịu của quốc gia.

“Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy lãnh đạo của Đảng, phù hợp với xu thế quản trị hiện đại trên thế giới”, ông Thuận nói.

Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; bảo vệ Đảng, Nhà nước, Nhân dân, chế độ… thì trong bối cảnh mới, nhiệm vụ đó được mở rộng sang bảo vệ an ninh dữ liệu, an toàn các hạ tầng chiến lược, an ninh kinh tế, an ninh năng lượng, an ninh mạng và củng cố niềm tin xã hội.

Ông Thuận dẫn chứng một cuộc tấn công mạng có thể gây gián đoạn hệ thống tài chính; sự cố dữ liệu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh quốc gia; thiên tai, dịch bệnh hay biến động địa chính trị có thể tác động đồng thời đến tăng trưởng kinh tế, chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng và đời sống xã hội.

“Trong một thế giới mà các nguy cơ an ninh, kinh tế, môi trường, công nghệ và xã hội đan xen, chúng ta không thể chỉ chờ sự việc xảy ra rồi mới xử lý. Cần chuyển từ phản ứng sang dự báo, từ giải quyết sự vụ sang chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa”, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại nhấn mạnh.

Tư duy “chủ động phòng ngừa” mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới tư duy lập pháp.

Theo Trung tướng Trần Đức Thuận, pháp luật phải đi trước một bước, vừa tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo và phát triển, vừa đủ khả năng kiểm soát rủi ro, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Đây không chỉ là yêu cầu đối với Quốc hội mà còn là nhiệm vụ của toàn bộ hệ thống chính trị trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Từ thay đổi tư duy đến thay đổi cách vận hành bộ máy

Không dừng lại ở việc xác lập những chuyển dịch về tư duy phát triển, bài phát biểu còn đặt ra yêu cầu thay đổi cách vận hành của cả hệ thống chính trị. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, điều quan trọng hơn là các chuyển dịch ấy sẽ kéo theo sự thay đổi trong cách vận hành của cả hệ thống chính trị, từ xây dựng chính sách, tổ chức thực hiện đến đánh giá cán bộ và hiệu quả hoạt động của bộ máy.

Ông phân tích, khi chuyển từ tư duy “quản lý” sang “quản trị”, trọng tâm sẽ không còn là kiểm soát bằng thủ tục hay mệnh lệnh hành chính, mà là kiến tạo mục tiêu, điều phối nguồn lực và đánh giá bằng kết quả cuối cùng. Điều đó đòi hỏi người lãnh đạo phải có tầm nhìn tổng thể, năng lực dự báo, khả năng phối hợp liên ngành, liên vùng và sử dụng hiệu quả dữ liệu trong quá trình điều hành.

“Người lãnh đạo không chỉ cần trả lời công việc có đúng quy trình hay không, mà phải trả lời được chính sách đã giải quyết vấn đề gì, tạo ra giá trị gì và người dân được hưởng lợi như thế nào”, ông Sơn nói.

Theo chuyên gia, sự thay đổi về tư duy quản trị sẽ kéo theo một chuyển dịch căn bản trong công tác đánh giá cán bộ và tổ chức thực thi công vụ. Đây là quá trình chuyển từ “văn hóa quy trình” sang “văn hóa kết quả”, từ đánh giá bằng những gì đã làm sang đánh giá bằng giá trị thực sự tạo ra cho người dân, doanh nghiệp và xã hội.

Việc đánh giá không thể chỉ dựa vào hồ sơ, báo cáo, số lượng cuộc họp hay mức độ hoàn thành thủ tục. Cán bộ phải được đánh giá bằng phẩm chất, năng lực, sản phẩm, tiến độ, uy tín và khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể.

Đặc biệt, người đứng đầu phải là trung tâm trách nhiệm, không thể có tình trạng thành tích thì nhận về cá nhân, còn hạn chế, yếu kém lại đổ cho tập thể hoặc hoàn cảnh khách quan.

Quan điểm này cũng làm thay đổi cách nhìn về hiệu quả của cải cách bộ máy. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, một hệ thống không thể được coi là tinh gọn chỉ vì đã giảm đầu mối hay tinh giản biên chế. Điều quan trọng hơn là sau sắp xếp, công việc có được xử lý nhanh hơn, thẩm quyền có rõ hơn, phối hợp có thông suốt hơn và người dân, doanh nghiệp có thực sự được phục vụ tốt hơn hay không.

“Trong thực thi công vụ, mỗi cán bộ sẽ phải chuyển từ tâm lý làm đúng phần việc của mình sang trách nhiệm giải quyết đến cùng vấn đề của người dân và doanh nghiệp. Có những hồ sơ được xử lý đúng quy trình, nhưng phải đi qua nhiều cơ quan, mất nhiều thời gian và chi phí thì chưa thể xem là phục vụ tốt. Đúng quy trình là cần thiết, nhưng hiệu quả và sự hài lòng của người dân mới là thước đo cuối cùng”, ông Bùi Hoài Sơn nêu quan điểm.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, yêu cầu đánh giá bằng kết quả phải đi cùng cơ chế bảo vệ cán bộ liêm chính, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Nếu thiếu hành lang pháp lý bảo vệ những người đổi mới, cán bộ sẽ dễ lựa chọn sự an toàn, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Vì vậy, kỷ luật nghiêm minh cần song hành với cơ chế khuyến khích sáng tạo, bảo vệ động cơ trong sáng và xử lý nghiêm những hành vi lợi dụng đổi mới để phục vụ lợi ích cá nhân.

“Từ đó, nền công vụ sẽ chuyển dần từ ‘làm hết quy trình’ sang ‘làm đến kết quả’, từ lấy thuận lợi cho cơ quan quản lý sang thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp và sự phát triển của đất nước”, PGS. TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.