Để “mạch máu” kinh tế hộ không còn vướng rào cản pháp lý

Theo số liệu thống kê, tính đến đầu năm 2026, Việt Nam có hơn 6 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động. Với bình quân 1-2 lao động mỗi hộ, khu vực này đang tạo sinh kế cho khoảng 10 triệu người trên cả nước. Không chỉ là bệ đỡ an sinh, khối kinh tế này còn đóng góp tới 33.000 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, một con số ấn tượng trong tổng thu 484.000 tỷ đồng từ khu vực ngoài quốc doanh.

Hộ kinh doanh thực tế không phải khu vực bên lề mà là một khối kinh tế đủ lớn, nơi mọi biến động chính sách đều chạm đến đời sống của từng gia đình. Đáng chú ý, theo kết quả khảo sát về các hộ kinh doanh, do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện từ tháng 2 đến tháng 4/2026 trên hơn 1.000 hộ tại 34 tỉnh, thành phố, 96,7% hộ cho biết đây là nguồn thu nhập duy nhất và chủ yếu cho hộ gia đình của họ; về quy mô, 36% hộ chỉ có 1 lao động; 59% có từ 2 đến 5 người; gần 3% từ 6 đến 9 người và chỉ 2% có trên 10 lao động.

Dù đóng góp lớn, nhưng bức tranh sức khỏe của các hộ kinh doanh được khảo sát lại nhuốm màu ảm đạm. 

Sau những biến động của thị trường năm 2025, sức khỏe và khả năng chống chịu của các hộ kinh doanh đang ở mức báo động. Số liệu khảo sát cho thấy 81,5% hộ kinh doanh bị giảm doanh thu và 75,4% ghi nhận lượng khách hàng sụt giảm do sức cầu thị trường co hẹp. Dù tỷ lệ báo lãi có vẻ cao, nhưng thực tế có tới 73,7% hộ chỉ lãi rất ít, gần 13% hòa vốn và 12% đang phải gánh lỗ. 

Biên lợi nhuận mỏng khiến hộ kinh doanh gần như không có khả năng tích lũy vốn để tái đầu tư hoặc nâng cao sức đề kháng trước các “cú sốc” từ thị trường. Vì vậy, hộ kinh doanh đang vận hành trong một “tâm thế phòng thủ”. Khi được hỏi về dự định trong 2 năm tới, có tới 61% hộ kinh doanh chọn phương án duy trì cầm chừng, 33% muốn thu hẹp quy mô và chưa tới 2% có ý định mở rộng. Đây là một tín hiệu đáng lo ngại cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế dài hạn.

SỰ TUÂN THỦ TRỞ THÀNH GÁNH NẶNG

Đáng lưu tâm nhất trong báo cáo kết quả khảo sát về các hộ kinh doanh của VCCI không phải là khó khăn về vốn hay thị trường, mà chính là rào cản pháp lý. Có tới 73,3% hộ phản ánh đây là trở ngại lớn nhất, vượt qua cả yếu tố thị trường (59,3%). Bên cạnh áp lực về chi phí đầu vào như nguyên vật liệu, hàng hóa (chiếm 44%), thì nghĩa vụ tuân thủ quy định pháp luật đang khiến gần 40% hộ cảm thấy lo âu.

Sự đứt gãy giữa chính sách và thực thi thể hiện rõ qua mức độ nắm bắt quy định mới áp dụng từ đầu năm 2026. Chỉ có 13,9% hộ thực sự hiểu rõ các quy định về ngưỡng chịu thuế hay hóa đơn điện tử; trong khi hơn 33% chỉ dừng lại ở mức “nghe nói”. Khi chính sách không được hiểu đúng, hiệu quả thực thi chắc chắn sẽ bị kéo lùi.

Hàng loạt nghiệp vụ kỹ thuật đang trở thành “cơn ác mộng” với các chủ hộ kinh doanh: 71,2% gặp khó khi thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử; 67,6% chật vật trong việc hạch toán các chi phí được trừ; 66,8% không thể theo dõi kịp các đợt cập nhật chính sách dồn dập; 46% gặp trở ngại ngay từ khâu lấy hóa đơn đầu vào.

Một nghịch lý được chỉ ra: hộ kinh doanh càng lớn, doanh thu càng cao thì chi phí tuân thủ và độ phức tạp thể chế lại tăng nhanh hơn năng lực tiếp nhận của họ. Tỷ lệ đánh giá tác động tiêu cực của thời gian tuân thủ tăng từ 61,5% ở nhóm doanh thu thấp lên tới 87,3% ở nhóm doanh thu trên 3 tỷ đồng. Khi sự phát triển tỷ lệ thuận với rủi ro và áp lực thủ tục, người kinh doanh tự nhiên sẽ chọn cách “co mình” lại để an toàn.

Ông Phạm Ngọc Thạch, Phó trưởng Ban pháp chế, VCCI, cho rằng mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 sẽ là một thách thức rất lớn nếu chúng ta không thể khiến việc chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp trở thành một lựa chọn phát triển tự nhiên. 

Hiện nay, theo kết quả khảo sát, chỉ có 15,6% hộ kinh doanh có ý định chuyển đổi, trong khi 84,4% kiên quyết nói “không” hoặc chưa có kế hoạch.

“LÊN DOANH NGHIỆP” CHỈ LÀ GIẤC MƠ

Tại sao họ lại e ngại chiếc áo “doanh nghiệp” đến vậy? Câu trả lời là bởi những nỗi sợ rất thực tế: 93,4% hộ kinh doanh sợ thủ tục thuế sẽ phức tạp hơn nhiều lần; 91,7% lo ngại quy định kế toán rắc rối; 91,3% e dè gánh nặng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; 88,9% sợ bị các cơ quan chức năng “ghé thăm” thường xuyên hơn.

Thậm chí, về mức đóng thuế hiện tại, có tới 49,1% hộ kinh doanh cho rằng đã cao và 22% cho là quá cao so với năng lực. Ở nhóm hộ kinh doanh lớn, nỗi lo về thuế lên tới gần 87%. Chính vì những rào cản này mà hơn 39% hộ kinh doanh quyết định giảm quy mô và một bộ phận khác phải tạm ngừng hoạt động hoặc đóng cửa.

Muốn hộ kinh doanh lớn lên, trước hết phải làm cho hệ thống dễ tuân thủ hơn. Chính sách hiệu quả không phải là quản lý chặt hơn bằng các tầng nấc thủ tục, mà là giúp họ đủ tự tin để tồn tại, phục hồi và trưởng thành...