Truy xuất nguồn gốc: 'Chìa khóa' sinh tồn của hàng Việt trong kỷ nguyên thương mại minh bạch

Những "bản lề" mới tại các thị trường khó tính

Thế giới đang chứng kiến một cuộc chuyển dịch mang tính bước ngoặt: sự cạnh tranh về giá và chất lượng đơn thuần đang dần nhường chỗ cho yêu cầu về tính chính danh và trách nhiệm của chuỗi cung ứng. Tại các thị trường chủ lực như Liên minh châu Âu (EU), Mỹ hay Trung Quốc, minh bạch nguồn gốc đã trở thành điều kiện tiên quyết để hàng hóa có thể bước chân qua cửa khẩu.

Điển hình là ngành thủy sản, nơi áp lực đang đè nặng khi hệ thống chứng nhận khai thác điện tử CATCH của EU sẽ chính thức vận hành từ tháng 01/2026. Đây được coi là một "lưới lọc" cực kỳ tinh vi, yêu cầu dữ liệu phải đồng bộ từ lúc tàu cá hạ lưới đến tận khâu đóng gói xuất khẩu. Một sai lệch nhỏ trong nhật ký khai thác cũng có thể khiến cả lô hàng bị từ chối. Tương tự, tại Mỹ, Đạo luật Bảo vệ động vật có vú ở biển (MMPA) cũng đang siết chặt vòng vây, buộc doanh nghiệp phải chứng minh quy trình khai thác không chỉ hợp pháp mà còn phải nhân văn và bảo tồn.

Không riêng thủy sản, ngành gỗ và dệt may cũng đang đứng trước những phép thử lịch sử. Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) dù được lùi lộ trình áp dụng nhưng đã sớm trở thành "điều kiện tiền kiểm" trong các hợp đồng thương mại. Trong khi đó, các hiệp định FTA thế hệ mới đang đặt ngành dệt may trước bài toán kép: vừa phải đảm bảo xuất xứ nguyên liệu từ sợi, bông để hưởng ưu đãi thuế, vừa phải đáp ứng các tiêu chuẩn xanh hóa để duy trì sức hấp dẫn với các nhãn hàng quốc tế.

Rào cản từ cấu trúc sản xuất nhỏ lẻ

Dù nhận thức được tầm quan trọng của TXNG, nhưng con đường chuẩn hóa của hàng Việt vẫn đầy rẫy chông gai. Thách thức lớn nhất nằm ở chi phí đầu tư. Việc chuyển đổi từ hồ sơ giấy sang hệ thống dữ liệu điện tử, blockchain hay AI đòi hỏi nguồn vốn lên tới hàng tỷ đồng – một con số quá sức đối với phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa trong bối cảnh biên lợi nhuận đang bị thu hẹp.

Bên cạnh đó, đặc thù sản xuất nông nghiệp và thủy sản của Việt Nam vẫn còn manh mún, phụ thuộc vào hàng chục nghìn hộ nông dân cá thể. Việc yêu cầu một hộ sản xuất nhỏ lẻ cập nhật nhật ký điện tử theo thời gian thực là điều cực kỳ khó khăn. Thực tế trong năm 2025 đã cho thấy những bài học đắt giá khi nhiều mã số vùng trồng bị thu hồi chỉ vì sai sót của một vài cá thể, gây thiệt hại dây chuyền cho cả chuỗi liên kết.

Ngoài ra, nút thắt về nguyên liệu nhập khẩu cũng là một bài toán hóc búa. Với ngành dệt may và da giày, khi 60-70% nguyên liệu phụ thuộc vào nguồn cung ngoại quốc, việc yêu cầu các đối tác quốc tế chia sẻ dữ liệu chi tiết không phải lúc nào cũng khả thi, đẩy doanh nghiệp Việt vào thế bị động khi phải chứng minh xuất xứ với nước nhập khẩu.

Tái cấu trúc chuỗi cung ứng: Lối thoát từ công nghệ số

Đứng trước những rào cản này, giới chuyên gia nhận định rằng giải pháp duy nhất là doanh nghiệp phải tự làm mới mình trong vai trò “nhạc trưởng” của chuỗi cung ứng. Thay vì chỉ tập trung vào khâu chế biến, doanh nghiệp cần chủ động tham gia vào tổ chức vùng nguyên liệu, ký kết các hợp đồng liên kết chặt chẽ và dài hạn với nông dân. Chỉ khi kiểm soát được dữ liệu ngay từ gốc, việc truy xuất mới thực sự bền vững.

Công nghệ số, đặc biệt là QR code và Blockchain, đang được kỳ vọng là đòn bẩy để giảm chi phí tuân thủ. Những nền tảng này giúp thông tin được lưu trữ bất biến và minh bạch, hạn chế tối đa việc gian lận dữ liệu. Tuy nhiên, để các công nghệ này phát huy hiệu quả, cần có một hạ tầng TXNG quốc gia thống nhất, tránh tình trạng dữ liệu phân mảnh, mỗi nơi một kiểu như hiện nay.

Truy xuất nguồn gốc tuy tạo ra áp lực lớn về quản trị nhưng cũng chính là cơ hội để hàng Việt "thay máu", loại bỏ những quy trình sản xuất lạc hậu và kém minh bạch. Đây không còn là câu chuyện của riêng doanh nghiệp, mà là chiến lược nâng tầm thương hiệu quốc gia trên bản đồ thương mại toàn cầu.