Tuân thủ quyền sở hữu trí tuệ để hội nhập

Việc Hoa Kỳ mới đây đưa Việt Nam vào diện cao nhất cần giám sát về SHTT lại càng là điều mà cơ quan quản lý cũng như từng doanh nghiệp (DN) cần đặc biệt quan tâm.

Siết chặt thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Ngày 30-4-2026, Cơ quan đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã công bố Báo cáo đặc biệt 301 năm 2026 (2026 Special 301 Report) về bảo hộ và thực thi quyền SHTT tại các nước đối tác thương mại của Hoa Kỳ. Trong báo cáo này, Việt Nam được xác định là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC), mức xếp loại cảnh báo cao nhất theo cơ chế đặc biệt 301. Đây cũng là lần đầu tiên sau 13 năm, Hoa Kỳ áp đặt mức cảnh báo cao nhất này với một đối tác, trước đó là Ukraine trong báo cáo năm 2013.

Có 5 vấn đề USTR đề cập ở Việt Nam là: Vi phạm bản quyền trên môi trường số; hàng giả và hàng nhái nhãn hiệu; thực thi tại biên giới còn yếu; phần mềm không bản quyền trong DN; thiếu chế tài hình sự với hành vi chiếm dụng tín hiệu truyền hình, vệ tinh mã hóa. Đây là những yếu tố mà ở nước ta vẫn còn xảy ra thường xuyên, nhất là vấn nạn hàng giả, hàng nhái.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), câu chuyện Báo cáo đặc biệt 301 không chỉ là rủi ro pháp lý hay thuế quan. Nó là lời nhắc rằng SHTT đã trở thành một phần của quản trị hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn. DN nào coi tuân thủ là khoản đầu tư chứ không phải chi phí thì sẽ đi xa hơn trong một thế giới mà luật chơi thương mại ngày càng khó đoán.

Nhìn nhận thực tế một cách khách quan trong thời gian qua, Việt Nam đã sửa Luật SHTT, tăng cường phối hợp liên ngành, siết kiểm tra trên môi trường số. Những nỗ lực đó là thật và xứng đáng được phía Hoa Kỳ đánh giá đầy đủ, khách quan hơn.

Ngay sau khi Báo cáo đặc biệt 301 được công bố, ngày 5-5, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã có Công điện số 38/CĐ-TTg về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT đặt ra yêu cầu triển khai quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT.

Động thái này của Chính phủ được xem là bước đi cần thiết trong bối cảnh tình trạng xâm phạm quyền SHTT trên môi trường số và trong lưu thông hàng hóa vẫn diễn biến phức tạp. Đặc biệt, khi Việt Nam đang mở rộng mối quan hệ kinh tế với nhiều quốc gia trên thế giới, yêu cầu tuân thủ quyền SHTT không còn là vấn đề riêng của cơ quan quản lý mà đã trở thành yêu cầu trực tiếp đối với DN.

Phải tuân thủ luật chơi để hội nhập

Ông Đậu Anh Tuấn đánh giá: Những năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường thực thi quyền SHTT, trong đó có việc sửa đổi Luật SHTT, tăng cường phối hợp liên ngành trong xử lý vi phạm, cũng như triển khai các biện pháp kiểm tra, rà soát trên môi trường số và trong lưu thông hàng hóa.

Theo ông Tuấn, đây là thời điểm các DN cần tăng cường rà soát việc tuân thủ pháp luật về SHTT trong toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, đặc biệt với các DN có thị trường, đối tác hoặc chuỗi cung ứng gắn chặt với Hoa Kỳ. Với DN, SHTT không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là một nội dung của quản trị hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Không chỉ với những DN lớn, DN sản xuất hàng xuất khẩu mà những đơn vị khởi nghiệp, DN nhỏ và vừa của địa phương, vấn đề SHTT cũng ngày càng được coi trọng. Ông Lê Thành Công, Giám đốc Công ty TNHH thương mại dịch vụ xuất khẩu cà phê mộc Mr Công (phường Long Khánh) chia sẻ: DN của ông đang nỗ lực nghiên cứu, đưa ra những dòng sản phẩm cà phê chất lượng, các dòng cà phê chuyên biệt. Do đó, DN luôn chú trọng xây dựng thương hiệu riêng, đồng thời phấn đấu để đạt được các chứng nhận quan trọng như: sản phẩm OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm), chứng nhận xanh, đổi mới sáng tạo...

Cùng quan điểm với ông Đậu Anh Tuấn, luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty SHTT Bross & Partners (Hà Nội) cho rằng: Nền kinh tế muốn phát triển dựa trên chất lượng, thương hiệu và đổi mới sáng tạo không thể để hàng giả, hàng xâm phạm quyền và hành vi chiếm dụng uy tín làm xói mòn niềm tin thị trường. Do đó, việc nâng chuẩn thực thi SHTT không chỉ là xử lý nhiều vụ hơn hay xử phạt nặng hơn mà là xác định đúng bản chất vi phạm, lựa chọn cách xử lý phù hợp và bảo vệ kịp thời các giá trị cạnh tranh của DN và địa phương.