Khi sai số đo lường “ăn mòn” túi tiền người tiêu dùng

Tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 27/8, khi góp ý vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đề nghị phải có cơ chế rõ ràng hơn để bảo vệ người tiêu dùng khi kết quả đo bị sai lệch.

Thách thức gian lận trong kỷ nguyên số

Bà Hải dẫn chứng từ gian lận tại cây xăng, công tơ điện, nước cho tới máy quan trắc ô nhiễm môi trường được Bộ Công an thông tin hồi tháng 3/2026. Đáng lo ngại hơn, phương thức gian lận ngày càng tinh vi khi thiết bị có thể bị can thiệp từ xa qua phần mềm trên môi trường số.

Đề xuất này xuất hiện đúng thời điểm Luật Đo lường đang được nghiên cứu sửa đổi sau gần 15 năm thực thi. Đây không còn đơn thuần là câu chuyện kiểm tra một chiếc cân, cây xăng hay công tơ có “đúng số” hay không, mà đã trở thành bài toán về dữ liệu, phần mềm, kết nối số và trách nhiệm của các bên trong một nền kinh tế ngày càng vận hành bằng thiết bị thông minh.

Thực tiễn cho thấy, đo lường vốn đang hiện diện trong hầu hết giao dịch kinh tế. Chị Nguyễn Thu Trang (xã Phúc Thịnh, Hà Nội) cho biết cây xăng trước cửa hàng của chị hầu như ngày nào cũng có tình trạng khách hàng tranh cãi, xung đột vì chủ cửa hàng không gạt cần hoặc bấm nút trả đồng hồ về số 0 mà tiếp tục bơm cho người tiếp theo, hoặc người mua theo dõi thấy thiếu xăng.

“Dù tình trạng này xảy ra rất nhiều nhưng người dân nhiều khi vẫn phải chấp nhận vì xung quanh đây không có cây xăng nào khác”, chị Trang chia sẻ.

Tươn tự, anh Đinh Văn Nam (Phúc Thịnh, Hà Nội) phản ánh, tháng 6/2026, tiền điện của gia đình cao gấp 4 lần bình thường nhưng khi liên hệ cơ quan điện lực địa phương, họ chỉ vào xem đồng hồ và thông báo mọi thứ vẫn bình thường, cần theo dõi thêm.

“Như vậy, người tiêu dùng thường ở vị thế yếu hơn về thông tin và khả năng kiểm chứng”, anh Nam nhấn mạnh.

Trường hợp của chị Trang và anh Nam cho thấy khó khăn của người dân không chỉ ở khâu phát hiện sai số mà còn ở cơ chế chứng minh thiệt hại. Khi kết quả đo của dịch vụ thiết yếu bị sai lệch, cơ chế xác minh và bồi thường hiện vẫn chưa đủ cụ thể để bảo vệ người tiêu dùng.

Đề xuất sửa đổi pháp luật xuất hiện đúng thời điểm Luật Đo lường đang được nghiên cứu sửa đổi sau gần 15 năm thực thi. Đây không còn đơn thuần là kiểm tra một chiếc cân hay cây xăng có “đúng số” hay không, mà đã trở thành bài toán về dữ liệu, phần mềm và kết nối số trong nền kinh tế vận hành bằng thiết bị thông minh. Bởi đo lường hiện diện trong hầu hết giao dịch, từ xăng dầu, điện, nước đến thực phẩm hay nguyên liệu sản xuất. Chỉ một sai lệch nhỏ, lặp lại trên hàng triệu giao dịch, sẽ tạo ra khoản thất thoát kinh tế khổng lồ.

Th.s Phạm Đình Ngãi, Tổng Giám đốc và nhà sáng lập, đồng sáng lập của thương hiệu Sokfarm (Công ty TNHH Trà Vinh Farm), cho biết trong nông nghiệp, kết quả kiểm nghiệm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, chất cấm hay các chỉ tiêu an toàn thực phẩm cũng là một dạng đo lường có ảnh hưởng trực tiếp tới thị trường. Một kết quả sai có thể khiến sản phẩm không an toàn lọt ra thị trường hoặc ngược lại, khiến sản phẩm đạt chuẩn bị loại bỏ, gây thiệt hại cho nông dân và doanh nghiệp.

Với thị trường xăng dầu, Bộ Công Thương ước tính năm 2025, sản lượng tiêu thụ trong nước khoảng 26,4 triệu m³/tấn, tức trung bình khoảng 2,2 triệu m³/tấn mỗi tháng. Dù Thông tư 06/2025/TT-BKHCN có hiệu lực từ 1/8/2025 đã cập nhật quy định đo lường, việc bảo đảm từng lít nhiên liệu giao đúng số lượng vẫn đối mặt nhiều áp lực.

Trong ngành điện, tại buổi làm việc với EVN hồi tháng 6/2026, Đoàn công tác Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã đặt vấn đề về phát hiện, xử lý sai lệch dữ liệu, can thiệp phần mềm công tơ điện tử và hệ thống đo xa. Công tơ giờ đây đã trở thành một mắt xích dữ liệu, kéo theo nguy cơ gian lận chuyển dịch từ tác động cơ học sang can thiệp phần mềm và quản trị hệ thống. Do đó, đại diện Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia nhận định, yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải chuyển từ kiểm soát thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu.

Bảo vệ niềm tin thị trường

Nói về tính cấp thiết của việc hoàn thiện hành lang pháp lý, bà Ngô Thị Ngọc Hà, Viện trưởng Viện Đo lường Việt Nam, nhấn mạnh đo lường chính xác là hạ tầng của niềm tin thương mại; nếu không bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu đo sẽ làm tổn thương cả người tiêu dùng lẫn môi trường kinh doanh lành mạnh.

Do đó, việc sửa đổi Luật Đo lường cần tập trung vào các giải pháp trọng tâm mang tính đột phá. Luật phải phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể từ nhà sản xuất, đơn vị kiểm định đến doanh nghiệp vận hành.

Trong kỷ nguyên số, tính toàn vẹn của dữ liệu từ các thiết bị đo xa phải được coi là căn cứ pháp lý bất biến để giải quyết tranh chấp, đồng thời cơ chế khiếu nại và bồi hoàn phải được đơn giản hóa tối đa để người dân không phải tự thực hiện những “cuộc điều tra kỹ thuật” tốn kém.

Điều này có nghĩa, luật cần xem xét quy định cơ chế “trưng cầu kiểm định nhanh theo yêu cầu”. Khi người dân khiếu nại, cơ quan quản lý nhà nước về đo lường địa phương (hoặc đơn vị kiểm định độc lập do Nhà nước chỉ định) sẽ niêm phong và kiểm định phương tiện đo. Người dân không phải tự thuê chuyên gia hay tự thực hiện giám định kỹ thuật.

Đo lường chính xác là nền tảng của niềm tin thị trường. Khi gian lận xảy ra, pháp luật phải có sẵn cơ chế xác minh và bồi hoàn nhanh chóng. Theo Th.s Phạm Đình Ngãi, bảo vệ tính chính xác của phép đo và sự minh bạch của dữ liệu chính là cách hiệu quả nhất để bảo vệ sự công bằng trong giao dịch và niềm tin của người tiêu dùng.