Phát triển điện hạt nhân: Động lực tăng trưởng xanh

Bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy tăng trưởng xanh

Theo Bộ KH-CN, hiện thế giới đang chuyển dịch sâu sắc về cấu trúc năng lượng. Biến đổi khí hậu, yêu cầu giảm phát thải, nhu cầu điện tăng nhanh và bất ổn địa chính trị đặt ra yêu cầu phải bảo đảm đồng thời ba mục tiêu: “An ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch sang nền năng lượng sạch”.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia xem xét mở rộng quy mô và tái khẳng định vai trò của ĐHN trong chiến lược năng lượng dài hạn. ĐHN không chỉ bổ sung nguồn điện mà còn liên quan trực tiếp đến bảo đảm an ninh năng lượng, khả năng thực hiện mục tiêu phát triển xanh và thúc đẩy KH-CN, công nghiệp cơ khí, chế tạo, vật liệu, điều khiển - tự động hóa, công nghệ số và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đối với Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh nền kinh tế tiếp tục đặt mục tiêu tăng trưởng ở mức cao, nhu cầu điện tăng nhanh, trong khi quá trình chuyển dịch năng lượng cần bảo đảm tính ổn định, cung cấp điện liên tục, hiệu quả kinh tế, khả năng chủ động về nhiên liệu trong dài hạn và giảm phát thải khí nhà kính. Việc tái khởi động Chương trình phát triển ĐHN, trong đó có các Dự án Nhà máy ĐHN Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, cùng với định hướng tại Quy hoạch điện VIII và Chiến lược phát triển năng lượng nguyên tử đến 2035, tầm nhìn 2050 là một quyết định chiến lược, thể hiện tầm nhìn dài hạn của Việt Nam về bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững.

Tiến sĩ Trần Chí Thành - Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cho biết, đất nước đang bước vào giai đoạn nhu cầu điện tăng nhanh, yêu cầu an ninh năng lượng cao hơn và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. ĐHN vì thế không chỉ là bài toán bổ sung nguồn điện mà còn gắn với năng lực KH-CN, pháp quy, nhân lực, công nghiệp và quản trị quốc gia. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đưa ĐHN trở lại cơ cấu nguồn điện trong giai đoạn tới cũng là bước đi xác định tầm quan trọng của loại hình năng lượng này.

Tuy nhiên, Thứ trưởng Bộ KH-CN Lê Xuân Định cũng cho rằng, ĐHN là lĩnh vực đặc thù, đòi hỏi trình độ KH-CN cao, vốn đầu tư lớn, thời gian chuẩn bị và triển khai dài, yêu cầu quản lý nghiêm ngặt và trách nhiệm quốc gia xuyên suốt vòng đời nhà máy. Vì vậy, phát triển ĐHN phải có cách tiếp cận tổng thể, thận trọng và có trách nhiệm; trong đó an toàn, an ninh phải đặt ở vị trí nền tảng, không đánh đổi an toàn để lấy tiến độ hay lợi ích kinh tế trước mắt.

Việc lựa chọn công nghệ cần dựa trên thiết kế tiên tiến, đã được kiểm chứng, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và phù hợp điều kiện thực tế của Việt Nam. Đồng thời, hiệu quả của ĐHN phải được xem xét trên toàn bộ vòng đời dự án, không chỉ ở chi phí đầu tư và giá điện, mà còn phải xem xét đầy đủ rủi ro về tiến độ, chi phí vốn, bảo đảm nguồn nhiên liệu. Việc xác định rõ trách nhiệm, nguồn lực và cơ chế thực hiện đối với các nghĩa vụ dài hạn này là điều kiện quan trọng để ĐHN đóng góp hiệu quả và bền vững cho mục tiêu tăng trưởng xanh.

Mở rộng không gian phát triển ở phía nam

Nhìn từ góc độ địa phương, các dự án ĐHN quy mô lớn sẽ mở ra những không gian phát triển mới. Việc triển khai 2 nhà máy ĐHN tại xã Phước Dinh và Vĩnh Hải (thuộc khu vực phía nam của tỉnh) sẽ tạo thế cân bằng chiến lược với Khu Kinh tế Vân Phong ở phía bắc và vùng đô thị Nha Trang - Cam Ranh ở trung tâm.

Đồng chí Hồ Xuân Trường - Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Khánh Hòa cho biết, Dự án Nhà máy ĐHN Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 là các dự án ĐHN đầu tiên của cả nước, được triển khai trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa. Đây vừa là niềm vinh dự, tự hào, vừa là trách nhiệm chính trị hết sức to lớn của Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân trong tỉnh. Thời gian qua, Tỉnh ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ công tác giải phóng mặt bằng và chuẩn bị các điều kiện cần thiết, thể hiện quyết tâm chính trị cao cùng cả nước triển khai thành công Chương trình ĐHN quốc gia. Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã chỉ đạo thành lập Tổ công tác của UBND tỉnh để trực tiếp giải quyết các khó khăn, vướng mắc trong công tác giải phóng mặt bằng; khẩn trương tăng cường nhân lực có chuyên môn, nghiệp vụ cho các địa phương thuộc phạm vi dự án.

Đáng chú ý, khu vực phía nam của tỉnh hiện sở hữu lợi thế đặc biệt để hình thành một trung tâm năng lượng đa dạng bậc nhất cả nước. Bên cạnh hai nhà máy ĐHN, hàng loạt dự án quy mô lớn đang được triển khai như: Nhiệt điện LNG Cà Ná (1.500MW), Thủy điện tích năng Bác Ái (1.200MW), Thủy điện tích năng Phước Hòa (1.200MW), cùng hệ thống lưới điện truyền tải 500kV, 220kV hiện đại và Đề án Trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo. Sự kết hợp giữa ĐHN (nguồn nền ổn định), năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời) và thủy điện tích năng (điều tần, phủ đỉnh) sẽ tạo nên một hệ thống năng lượng xanh, linh hoạt và tin cậy. Đồng chí Trịnh Minh Hoàng - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa cam kết: “Tỉnh sẽ huy động sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị; phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành Trung ương, chủ đầu tư và các đơn vị liên quan; tập trung thực hiện tốt các nhiệm vụ thuộc trách nhiệm của địa phương về đất đai, giải phóng mặt bằng, tái định cư, kết cấu hạ tầng, an ninh trật tự, truyền thông và tạo sự đồng thuận trong Nhân dân. Khánh Hòa xác định mục tiêu cuối cùng không chỉ là có hai nhà máy ĐHN trên địa bàn, mà phải biến lợi thế đó thành một năng lực phát triển mới của tỉnh và một năng lực công nghiệp, KH-CN mới của quốc gia. Từ những động lực đó, tạo ra tăng trưởng nhanh hơn, bền vững hơn, đời sống tốt hơn cho Nhân dân”.

Tạo đột phá về công nghiệp, khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực

Ở tầng sâu hơn, ĐHN là lĩnh vực đòi hỏi rất cao về tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực quản trị. Việc tham gia vào dự án có quy mô lớn, yêu cầu tiêu chuẩn kỹ thuật cao sẽ tạo động lực để các doanh nghiệp trong nước đổi mới công nghệ, chuẩn hóa quy trình và nâng cao chất lượng nhân sự. Tầm nhìn đặt ra là chuyển dịch từ vị thế cung cấp vật tư, dịch vụ thông thường sang việc nâng cấp năng lực để doanh nghiệp Việt Nam từng bước làm chủ và tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghiệp hạt nhân toàn cầu.

Song song với hạ tầng, thiết bị là yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực. Dự án mở ra cơ hội đột phá để nâng cấp hệ thống giáo dục nghề nghiệp, đào tạo đại học và nghiên cứu khoa học. Sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và chủ đầu tư sẽ hình thành một thế hệ chuyên gia, kỹ sư Việt Nam đủ năng lực tiếp nhận, vận hành và làm chủ công nghệ cao. Địa phương không chỉ đáp ứng nhân lực tại chỗ mà hướng tới trở thành trung tâm đào tạo, chuyển giao công nghệ năng lượng nguyên tử cho cả nước. Đặc biệt, quan điểm phát triển bền vững yêu cầu các công trình hạ tầng phục vụ dự án - từ giao thông, cấp thoát nước, viễn thông đến y tế, cứu hộ, cứu nạn - phải được đầu tư theo hướng đa mục tiêu, vừa bảo đảm vận hành nhà máy vừa phục vụ lâu dài cho đời sống người dân.

Phát biểu kết luận và tổng kết hội thảo, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương Ngô Đông Hải cho biết, thông qua nhiều ý kiến phát biểu sâu sắc, chất lượng và 19 bài tham luận vô cùng công phu từ các viện nghiên cứu, trường đại học, các bộ, ngành, địa phương, hội thảo đã đạt được sự thống nhất cao về các vấn đề cốt lõi. Các đại biểu đều khẳng định tính tất yếu và tầm nhìn chiến lược của ĐHN đối với tương lai phát triển đất nước. Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương Ngô Đông Hải nhấn mạnh, ĐHN giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu nguồn điện dài hạn, góp phần bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia và thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050.

Cùng với đó, việc tiếp cận các công nghệ hiện đại, bài học an toàn hạt nhân và xây dựng văn hóa an toàn phải luôn được đặt lên hàng đầu. Sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước cùng vai trò chủ lực của các tập đoàn lớn như EVN, Petrovietnam là nền tảng then chốt để dự án triển khai an toàn và đúng tiến độ.

Ở góc độ địa phương, hội thảo đã nhận diện rõ những cơ hội phát triển. Việc triển khai dự án không chỉ đóng góp cho an ninh năng lượng chung mà còn tạo động lực phát triển hạ tầng, thu hút đầu tư, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao đời sống Nhân dân. Đi liền với đó, các giải pháp bảo đảm an sinh xã hội và xây dựng khu vực an toàn xung quanh dự án phải được thực hiện đồng bộ, bài bản. “Toàn bộ các luận cứ khoa học và thực tiễn thu hoạch được tại hội thảo hôm nay sẽ được Ban Tuyên giáo Trung ương tổng hợp đầy đủ để báo cáo, tham mưu Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Chính phủ trong việc chỉ đạo, định hướng triển khai dự án trong thời gian tới. Tôi đề nghị các cơ quan báo chí, Ban Tuyên giáo các cấp, chính quyền địa phương cùng các bộ, ngành khẩn trương đổi mới công tác truyền thông theo hướng minh bạch; thực hiện tốt chính sách an sinh, bồi thường tái định cư cho người dân vùng dự án; đồng thời chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực và hạ tầng kỹ thuật sẵn sàng cho bước ngoặt năng lượng quan trọng này”, đồng chí Ngô Đông Hải chỉ đạo.