Quản trị bằng dữ liệu, minh bạch hóa quy trình

Áp lực thực tiễn yêu cầu phải thay đổi

Những năm gần đây, khối lượng công việc của hệ thống thi hành án dân sự tăng nhanh chưa từng có. Số vụ việc, số tiền phải thi hành ngày càng lớn; nhiều vụ án kinh tế, tham nhũng có giá trị đặc biệt cao, liên quan đến hàng chục nghìn cá nhân, tổ chức. Trong khi đó, yêu cầu thu hồi tài sản ngày càng khắt khe, đòi hỏi tiến độ nhanh, quy trình chặt chẽ và sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều cơ quan.

Sau hơn 16 năm thi hành Luật Thi hành án dân sự năm 2008, mô hình tổ chức nhiều cấp, vận hành chủ yếu bằng phương thức thủ công đã bộc lộ rõ những giới hạn. Nguồn lực phân tán, chỉ đạo qua nhiều tầng nấc trung gian, thông tin chậm trễ, thiếu dữ liệu tức thời để điều hành... trở thành những “điểm nghẽn” khó khắc phục khi khối lượng công việc không ngừng gia tăng.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh kiểm tra công tác ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số tại Thi hành án dân sự tỉnh Lào Cai. Ảnh do Văn phòng Bộ Tư pháp cung cấp

Trong bối cảnh đó, chủ trương tinh gọn bộ máy, tổ chức hệ thống thi hành án dân sự theo mô hình một cấp tại địa phương được xác định là bước cải cách mang tính tất yếu. Từ ngày 1-7-2025, hệ thống được sắp xếp lại. Tổng cục Thi hành án dân sự được tổ chức lại thành Cục Quản lý thi hành án dân sự thuộc Bộ Tư pháp; ở địa phương, 63 cục thi hành án dân sự cấp tỉnh được tổ chức lại thành 34 cơ quan thi hành án dân sự tỉnh, thành phố, trực tiếp quản lý 355 phòng thi hành án dân sự khu vực.

Theo Cục trưởng Cục Quản lý thi hành án dân sự Nguyễn Thắng Lợi, đây là quyết định khó nhưng không thể khác. “Nếu chỉ vì e ngại xáo trộn mà không chuyển động, hệ thống sẽ tự mắc kẹt trong chính giới hạn của mình”, đồng chí Nguyễn Thắng Lợi chia sẻ.

Chuyển đổi số là điều kiện không thể thiếu của mô hình mới

Tinh gọn bộ máy dẫn tới một yêu cầu cấp thiết khác. Khi cấp tỉnh phải trực tiếp chỉ đạo nhiều phòng thi hành án dân sự khu vực trên địa bàn rộng, nếu vẫn điều hành bằng hồ sơ giấy, điện thoại và báo cáo thủ công, mô hình “một cấp” khó có thể vận hành thông suốt. Chính vì vậy, chuyển đổi số trở thành điều kiện bắt buộc để bộ máy tinh gọn hoạt động thông suốt, hiệu quả, bao trùm.

Chuyển đổi số trong thi hành án dân sự bản chất là số hóa hồ sơ, đòi hỏi phải có sự thay đổi căn bản về tư duy quản lý. Công tác điều hành không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm cũ mà phải quản trị bằng dữ liệu. Công tác báo cáo không thể là định kỳ truyền thống mà hoạt động giám sát được tiến hành liên tục theo thời gian thực. Nếu như quy trình cũ mang tính khép kín thì quy trình mới yêu cầu công khai, minh bạch tối đa, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi nhấn mạnh: “Chuyển đổi số trong thi hành án dân sự là yêu cầu mang tính sống còn. Nếu không đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, không thay đổi phương thức quản lý và tổ chức thi hành án trên môi trường số thì hệ thống sẽ khó có thể vận hành thông suốt, khó hoàn thành nhiệm vụ được giao trong bối cảnh khối lượng công việc và số tiền phải thi hành ngày càng gia tăng”.

Để chuyển đổi số không dừng ở khẩu hiệu thì hành lang pháp lý đóng vai trò then chốt. Việc Quốc hội thông qua Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) ngày 5-12-2025 được coi là bước tiến mang tính quyết định, khi lần đầu tiên chuyển đổi số được thể chế hóa đầy đủ, trở thành yêu cầu bắt buộc trong hoạt động thi hành án.

Luật cho phép một số quy định về chuyển đổi số có hiệu lực sớm từ ngày 20-1-2026, thay vì chờ đến thời điểm luật có hiệu lực chung vào ngày 1-7-2026. Cách làm này thể hiện tinh thần cải cách quyết liệt, theo hướng chủ động tạo nền tảng pháp lý để đổi mới sớm đi vào cuộc sống. 

Những chuyển biến rõ nét từ thực tiễn

Ngay trong ngày đầu vận hành chính thức, hệ thống được đánh giá hoạt động cơ bản ổn định. Chuyển đổi số nhanh chóng lan tỏa thành phong trào thi đua thực chất trong toàn ngành. Chữ ký số giúp công việc được đẩy nhanh chưa từng có. Hồ sơ giấy ngồn ngộn trước đây đã được thay thế bằng dữ liệu điện tử vừa gọn gàng, vừa thuận tiện cho việc tra cứu.

TP Hồ Chí Minh, địa phương có khối lượng thi hành án lớn nhất cả nước, được giao triển khai thí điểm một số phân hệ của nền tảng số và Trung tâm Điều hành thông minh (IOC) thi hành án dân sự. Đồng chí Nguyễn Văn Hòa, Trưởng Thi hành án dân sự TP Hồ Chí Minh cho biết: “Thực tiễn khối lượng công việc rất lớn buộc chúng tôi phải đi trước một bước. Chuyển đổi số giúp tăng minh bạch, kiểm soát quy trình và bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người dân”.

Tại Hà Nội, việc thí điểm phần mềm giải quyết khiếu nại, tố cáo trong thi hành án dân sự cũng mang lại hiệu quả rõ rệt. Đồng chí Phạm Văn Dũng, Trưởng Thi hành án dân sự TP Hà Nội chia sẻ, phần mềm hỗ trợ hiệu quả công tác chỉ đạo, điều hành, giảm áp lực hành chính cho chấp hành viên và giúp người dân thuận tiện hơn trong việc tra cứu, theo dõi tình trạng xử lý vụ việc.

Theo số liệu thống kê ban đầu, đến cuối năm 2025, 100% quyết định thi hành án được ban hành điện tử; gần 614.000 biên lai điện tử được phát hành, tương ứng với số tiền hơn 32.800 tỷ đồng chỉ trong 5 tháng. Thời gian xử lý rút ngắn khoảng 30%, thủ tục hành chính giảm tới 80%, góp phần hạn chế những “khoảng mờ” dễ phát sinh tiêu cực.

Việc vận hành đồng bộ nền tảng số thi hành án dân sự với các phân hệ nghiệp vụ cốt lõi đã đưa hệ thống bước vào giai đoạn phát triển mới gắn liền với dữ liệu, minh bạch và quản trị hiện đại. Dù chặng đường phía trước còn không ít thách thức, từ hạ tầng công nghệ đến kỹ năng sử dụng của cán bộ cơ sở, nhưng nền tảng đổi mới chắc chắn sẽ tạo ra sự thay đổi mang tính bước ngoặt cho công tác thi hành án dân sự trong thời gian tới.

Trong khí thế cả nước thi đua lập thành tích chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, những chuyển biến của hệ thống thi hành án dân sự là minh chứng sinh động cho tinh thần cải cách và quyết tâm xây dựng nền tư pháp kỷ cương, liêm chính, hiện đại, vì nhân dân.