Xây dựng cơ chế đủ mạnh, tạo đột phá trong phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế

Áp dụng cơ chế đặc thù cho cán bộ làm công tác giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế

Trình bày tóm tắt Tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh cho biết, dự thảo Nghị quyết gồm 6 Chương, 22 điều, quy định về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù, bảo đảm nguồn lực cho phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, tổ chức và hoạt động của Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Dự thảo Nghị quyết quy định theo hướng mở rộng đối tượng áp dụng đối với cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân liên quan đến việc phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, không chỉ giới hạn ở các Bộ, ngành thuộc Chính phủ như hiện nay.

Về cơ chế, chính sách đặc thù chưa được quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tư pháp cho biết, dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế và chính sách đặc thù cho hoạt động của Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Theo đó, dự thảo Nghị quyết quy định Trung tâm được áp dụng cơ chế, chính sách đặc biệt theo quy định về khoán chi, bảo đảm và nâng cao chất lượng nhân lực, thuê chuyên gia, tư vấn, hoạt động ứng dụng công nghệ số, chuyển đổi số theo Nghị quyết số 197/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.

Trung tâm được ký hợp đồng lao động theo quy định pháp luật với mức lương theo quy định của Bộ trưởng Bộ Tư pháp tương xứng với nhiệm vụ được giao và phù hợp với mặt bằng tiền lương trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế trên thị trường lao động, nhưng không quá 100 lần mức lương cơ sở.

“Việc đầu tư kinh phí cho Trung tâm nhằm từng bước xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao về phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế có thể giúp tiết kiệm các khoản kinh phí lớn cho thuê luật sư trong và ngoài nước trong tương lai”, Bộ trưởng Bộ Tư pháp khẳng định.

Dự thảo Nghị quyết cũng quy định rõ cơ chế và chính sách đặc thù cho cán bộ làm công tác phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế tại bộ, ngành, địa phương; đồng thời, phân định rõ trách nhiệm của Cơ quan chủ trì tại Điều 12, trách nhiệm của Cơ quan đại diện pháp lý tại Điều 13.

Trình bày Báo cáo thẩm tra sơ bộ dự thảo Nghị quyết, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, đa số ý kiến trong Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Nghị quyết theo trình tự, thủ tục rút gọn nhằm thể chế hóa chủ trương của Bộ Chính trị và Ban Chỉ đạo Trung ương, tạo cơ sở pháp lý chủ động phòng ngừa, cảnh báo sớm tranh chấp đầu tư quốc tế, bảo đảm thực hiện cam kết quốc tế và bảo vệ lợi ích quốc gia.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng đề nghị, nghiên cứu báo cáo cấp có thẩm quyền đối với các nội dung về thành lập Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế; chế độ chính sách đối với người làm công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế; và các cơ chế, chính sách tại dự thảo Nghị quyết có nội dung chưa phù hợp với Luật Bảo vệ bí mật nhà nước.

Về phân định trách nhiệm giữa Cơ quan chủ trì và Cơ quan có đại diện pháp lý, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị, đánh giá lại mô hình và tăng cường vai trò điều phối, định hướng chiến lược của Cơ quan đại diện pháp lý, trong đó xem xét giao cơ quan này chủ trì một số nhiệm vụ chuyên môn pháp lý cốt lõi, cần thiết. Đồng thời, đề nghị giải trình, đánh giá tác động và làm rõ cơ chế xử lý đối với trường hợp cơ quan có biện pháp bị kiện là cơ quan tư pháp, do có thể ảnh hưởng đến nguyên tắc độc lập tư pháp và cơ chế phối hợp với cơ quan hành pháp.

Cần thành lập đầu mối quốc gia phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế

Các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành với nội dung dự thảo Nghị quyết; đồng thời, cho rằng, sau khi tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ý kiến của cơ quan thẩm tra, dự thảo Nghị quyết đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, thông qua theo trình tự thủ tục rút gọn tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI.

Phát biểu tại phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Trần Quang Phương nhấn mạnh, trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, cơ chế phòng ngừa có ý nghĩa quan trọng hơn so với cơ chế xử lý. Vì vậy, dự thảo Nghị quyết cần quy định rõ các yêu cầu cụ thể trong thiết kế khung pháp lý nhằm chủ động phòng ngừa tranh chấp.

Để tăng cường phòng ngừa, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, cần thiết lập cơ chế cảnh báo sớm. Vì vậy, việc thành lập một đầu mối quốc gia - Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế là phù hợp. Tuy nhiên, cần làm rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn cũng như cơ chế, chính sách dành cho Trung tâm, bảo đảm gắn kết với hệ thống báo cáo của các bộ, ngành, địa phương trong việc đánh giá rủi ro các dự án FDI.

Bên cạnh đó, cần ưu tiên thương lượng, hòa giải ngay từ sớm. Trung tâm sẽ đóng vai trò tham vấn trước khi phát sinh kiện tụng, qua đó giúp phát hiện và xử lý sớm các rủi ro, giảm chi phí, duy trì quan hệ với nhà đầu tư và hạn chế việc đưa tranh chấp ra trọng tài hoặc tòa án quốc tế.

Một yếu tố quan trọng khác là nâng cao năng lực của cơ quan nhà nước, đặc biệt trong đào tạo cán bộ pháp lý, kiểm soát quyết định hành chính – lĩnh vực dễ phát sinh tranh chấp, cũng như tăng cường tham vấn pháp lý khi ban hành các chính sách nhạy cảm liên quan đến đầu tư.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng cho rằng, chức năng, nhiệm vụ của Trung tâm cơ bản được thiết kế phù hợp trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm quốc tế. Trung tâm không phải là cơ quan chủ trì giải quyết tranh chấp mà chủ yếu thực hiện vai trò cảnh báo sớm, hỗ trợ tham gia tranh tụng và hoạt động trên nguyên tắc đồng thuận, minh bạch, theo quy trình được chuẩn hóa.

Về cơ chế hoạt động của Trung tâm, Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương nhận thấy, quy định tại Điều 17 mới dừng ở chính sách bảo đảm hoạt động, chưa nêu rõ cơ chế hoạt động, cơ cấu tổ chức, mối quan hệ... Do đó, cần bổ sung quy định khung về tổ chức của Trung tâm, gồm các bộ phận như điều khiển trung tâm của Bộ Tư pháp, cảnh báo sớm, thương lượng ban đầu và hòa giải, nhằm làm rõ mô hình vận hành. “Trung tâm cần tập trung vào ba chức năng chính là phòng ngừa, điều phối cảnh báo sớm và tham gia giải quyết tranh chấp quốc tế”, Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý.

Liên quan đến quy định tại khoản 11, Điều 12 của dự thảo Nghị quyết về việc thành lập Ban chỉ đạo liên ngành trong một số vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Lê Tấn Tới cho rằng, các tiêu chí như “giá trị lớn” hay “ảnh hưởng đến quan hệ đối ngoại, an ninh, quốc phòng” sẽ khiến khó có thể thành lập Ban chỉ đạo liên ngành. Vì vậy, cần quy định rõ ràng hơn về tiêu chí, thẩm quyền, trình tự, cũng như bổ sung cơ chế kiểm soát việc xử lý, chuyển giao và lưu trữ tài liệu thuộc danh mục bí mật nhà nước.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện hồ sơ dự thảo Nghị quyết, bảo đảm đầy đủ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn cho các cơ chế, chính sách đặc thù. Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung nội dung về phòng ngừa để xây dựng các cơ chế, chính sách đủ mạnh, tạo bước đột phá trong phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm quốc tế.

Tiếp đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi); xem xét công tác nhân sự theo thẩm quyền.