Mở lối tín dụng, vốn hóa tài sản trí tuệ

Bằng sáng chế trở thành tài sản góp vốn Theo luật sư Đào Tiến Phong, Chuyên gia pháp lý của Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, điểm mới đáng chú ý của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi là đã đưa tài sản trí tuệ từ vị trí một công cụ phòng thủ pháp lý trở thành đòn bẩy tài chính khi công nhận rõ hơn quyền của doanh nghiệp trong việc sử dụng tài sản trí tuệ để góp vốn, thế chấp và huy động vốn.

Ông Phong cho rằng, điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, startup công nghệ hoặc các mô hình doanh nghiệp được hình thành từ kết quả nghiên cứu ở trường đại học (spin-off). Đây là nhóm doanh nghiệp thường không có nhiều bất động sản, nhà xưởng hay máy móc để thế chấp nhưng lại sở hữu nhiều sáng chế, phần mềm, thuật toán, nhãn hiệu, bản quyền hoặc bí quyết công nghệ.

“Nếu những tài sản này được định giá và công nhận phù hợp, chúng có thể trở thành nguồn lực tài chính quan trọng thay vì chỉ nằm trong hồ sơ pháp lý của doanh nghiệp”, ông Phong nhận định.

Bà Nguyễn Thị Phương, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Pháp chế Ngân hàng (Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam) cho rằng, các quy định mới của Luật Sở hữu trí tuệ khi đi vào thực tiễn sẽ mở thêm hướng huy động vốn cho nhiều DNNVV và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, để tài sản trí tuệ thực sự tham gia vào hoạt động tín dụng, các văn bản hướng dẫn cần cụ thể hóa cơ chế định giá, quản lý và xử lý loại tài sản đặc thù này.

Theo bà Phương, tài sản trí tuệ cần có cơ chế định giá riêng thay vì áp dụng cách tiếp cận tương tự tài sản hữu hình. Trong đó, cần xây dựng các hướng dẫn cụ thể về thẩm định, chấm điểm tín dụng, quản lý giám sát tài sản và xử lý khi phát sinh tranh chấp hoặc suy giảm giá trị tài sản. Đây sẽ là cơ sở để tổ chức tín dụng, quỹ đầu tư hoặc nhà đầu tư xem xét tài trợ vốn và góp vốn.

Đồng quan điểm, ông Trần Văn Nhiên, Phó Giám đốc Khối Pháp chế và Kiểm soát tuân thủ Eximbank cho rằng, quyền sở hữu trí tuệ về bản chất là quyền tài sản và không bị loại trừ khỏi phạm vi tài sản bảo đảm. Tuy nhiên, khoảng trống hiện nay nằm ở cơ chế định giá, quản lý và xử lý tài sản vẫn chưa đủ rõ để đáp ứng yêu cầu an toàn vốn của ngân hàng.

Theo ông Nhiên, một trong những vấn đề lớn là hoạt động đăng ký và công nhận tình trạng pháp lý của tài sản trí tuệ hiện chưa thực sự chặt chẽ. Cơ chế phối hợp giữa Bộ Khoa học và Công nghệ, Cục Sở hữu trí tuệ, cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm và các tổ chức tín dụng cũng chưa đồng bộ.

“Nếu dữ liệu về thế chấp quyền sở hữu trí tuệ chỉ nằm trong hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm mà không được kết nối với cơ sở dữ liệu quản lý quyền sở hữu trí tuệ, ngân hàng sẽ gặp khó trong kiểm soát tình trạng tài sản, thứ tự ưu tiên và rủi ro phát sinh tranh chấp”, ông Nhiên nhận định.

Không chỉ dừng ở vấn đề đăng ký, theo nhiều chuyên gia, khó khăn lớn nhất hiện nay vẫn là định giá tài sản trí tuệ. Khác với bất động sản hoặc máy móc đã có giá thị trường có thể tham chiếu, giá trị tài sản trí tuệ phụ thuộc rất lớn vào vòng đời công nghệ, nhu cầu thị trường, khả năng thương mại hóa và dòng tiền khai thác thực tế.

Theo góp ý của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đối với dự thảo rà soát pháp luật liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ và hoạt động tín dụng, hiện Việt Nam chưa có thị trường giao dịch tập trung đối với tài sản trí tuệ, chưa có cơ sở dữ liệu về giá giao dịch, phí nhượng quyền hoặc dòng tiền khai thác để làm căn cứ tham chiếu. Điều này khiến việc định giá phụ thuộc nhiều vào đánh giá chủ quan của từng tổ chức thẩm định, đồng thời làm tăng chi phí và rủi ro cho cả doanh nghiệp lẫn ngân hàng.

Nên phát triển bảo lãnh và chứng khoán hóa

Theo các chuyên gia pháp lý, song song với việc hoàn thiện cơ chế định giá để mở đường cho tài sản trí tuệ tham gia vào các giao dịch tín dụng, Chính phủ và các bộ, ngành cũng cần sớm ban hành các hướng dẫn cụ thể về quản lý, xử lý và giao dịch tài sản trí tuệ để hình thành nền tảng pháp lý cho quá trình tài chính hóa loại tài sản này.

Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm cho rằng, trong các năm tới cần ưu tiên phát triển sandbox tài chính tài sản trí tuệ, chuẩn hóa định giá và xây dựng cơ sở dữ liệu giao dịch. Xa hơn có thể vận hành cổng đăng ký quốc gia, áp dụng hệ số định giá linh hoạt, thành lập hội đồng định giá độc lập và từng bước hình thành thị trường chứng khoán hóa tài sản trí tuệ.

Theo các chuyên gia, đây là hướng tiếp cận quan trọng bởi tài sản trí tuệ không chỉ có thể làm tài sản bảo đảm, mà còn có thể góp vốn vào doanh nghiệp, trở thành căn cứ định giá trong gọi vốn, mua bán - sáp nhập hoặc hình thành các sản phẩm tài chính dựa trên dòng tiền khai thác tài sản trí tuệ.

Muốn làm được điều này, theo luật sư Đào Tiến Phong, không chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý mà bản thân doanh nghiệp cũng phải chủ động xây dựng hệ thống quản trị tài sản trí tuệ. Trong đó, doanh nghiệp cần lập danh mục riêng đối với quyền sở hữu trí tuệ, theo dõi hiệu lực bảo hộ, quản lý dòng tiền khai thác và chuẩn hóa hồ sơ pháp lý để phục vụ hoạt động định giá, góp vốn hoặc huy động vốn.

Ở góc độ chia sẻ rủi ro, một số chuyên gia cũng đề xuất Chính phủ và các bộ, ngành nghiên cứu thành lập các mô hình quỹ để tham gia bảo lãnh, hỗ trợ lãi suất và tiếp nhận tài sản bảo đảm là tài sản trí tuệ trong một số trường hợp. Cách tiếp cận này sẽ giúp các NHTM không phải đứng một mình trước loại tài sản có tính biến động cao, trong khi doanh nghiệp đổi mới sáng tạo có thêm cơ hội tiếp cận vốn để thương mại hóa sản phẩm và mở rộng hoạt động kinh doanh.