Sở hữu trí tuệ mở đường cho nông sản HTX Sơn La chinh phục thị trường

Sơn La hiện là thủ phủ cây ăn quả lớn nhất miền Bắc và đứng thứ hai cả nước (tổng diện tích cây ăn quả và cây sơn tra của tỉnh Sơn La đạt trên 85.000 ha), sở hữu vùng nguyên liệu nông sản dồi dào với hàng loạt đặc sản nổi tiếng như cà phê, chè, nhãn, xoài, mận, na, các loại thủy sản lòng hồ.

Khát vọng bảo vệ thương hiệu

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, người dân và không ít HTX vẫn rơi vào tình                trạng được mùa mất giá do bán hàng thô cho thương lái mà chưa chú trọng đến việc tạo dựng hình ảnh hay bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho sản phẩm của mình.

Trước thực trạng này, cùng với sự tư vấn của ngành chức năng, các HTX dần nhận ra rằng nếu không có thương hiệu, người dân sẽ không có quyền tự quyết về giá. Khi sản phẩm không được bảo hộ, tình trạng mạo danh thương hiệu nông sản Sơn La diễn ra phổ biến trên thị trường, làm suy giảm uy tín và ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích kinh tế của người nông dân.

Nhận diện rõ những điểm nghẽn ấy, tỉnh Sơn La đã tích cực triển khai Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030, trong đó lấy lực lượng HTX làm chủ thể trung tâm. Thông qua các chương trình tập huấn, hỗ trợ pháp lý từ Ngành Khoa học và Công nghệ, Liên minh HTX tỉnh cùng chính quyền các địa phương, nhận thức của các HTX đã có sự bứt phá. Các thành viên HTX bắt đầu nhìn nhận nhãn hiệu, tem truy xuất nguồn gốc, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể, mã số vùng trồng… không đơn thuần là những thủ tục hành chính phức tạp, mà chính là tài sản trí tuệ có khả năng tạo ra giá trị gia tăng vượt trội cho nông sản.

Sự chuyển biến về nhận thức đã thể hiện rõ khi ở các vùng sản xuất trọng điểm của tỉnh, ngày càng nhiều HTX chủ động tìm đến Cục Sở hữu trí tuệ để đăng ký bảo hộ nhãn hiệu độc quyền, kết hợp với chuẩn hóa quy trình sản xuất và bao bì nhãn mác.

Điển hình là HTX Cà phê Bích Thao đã trở thành điểm sáng trong việc xây dựng và bảo vệ thương hiệu. Nhận thấy tiềm năng to lớn của cây cà phê Arabica vùng đất Tây Bắc, ban lãnh đạo HTX đã chủ động đăng ký bảo hộ độc quyền nhãn hiệu cho các dòng sản phẩm cà phê bột, cà phê nhân chất lượng cao và đặc biệt là dòng sản phẩm cà phê Cascara chế biến từ vỏ quả cà phê chín.

Việc sở hữu nhãn hiệu được bảo hộ pháp lý kết hợp với quy trình chế biến sâu đã giúp HTX Cà phê Bích Thao tự tin đàm phán, mở rộng đường xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường khắt khe như Châu Âu và các nước Trung Đông.

Tại thủ phủ nhãn Sông Mã, HTX Dịch vụ Nông nghiệp Bảo Minh lại chọn con đường nâng tầm giá trị nông sản qua việc kết hợp giữa bảo hộ nhãn hiệu và ứng dụng công nghệ chế biến. Không dừng lại ở việc bán nhãn tươi vốn chịu nhiều áp lực về thời gian tiêu thụ, HTX đã đăng ký bảo hộ nhãn hiệu độc quyền cho sản phẩm long nhãn sấy khô và nhãn sấy dẻo. Mỗi sản phẩm khi đưa ra thị trường đều được gắn tem truy xuất nguồn gốc QR Code, cho phép người tiêu dùng dễ dàng kiểm tra toàn bộ thông tin từ khâu trồng trọt, chăm sóc đến chế biến. Sự minh bạch này đã giúp giá trị sản phẩm của HTX tăng khoảng 30% so với mặt hàng cùng loại chưa được bảo hộ.

Tương tự, HTX Chè Tà Xùa cũng thể hiện tư duy hiện đại khi quyết tâm bảo vệ nguồn gen và giá trị di sản của vùng chè Shan tuyết cổ thụ. Việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu độc quyền cùng với thiết kế bao bì chuẩn hóa không chỉ giúp sản phẩm chè Tà Xùa tránh được tình trạng bị làm giả, làm nhái tràn lan trên thị trường, mà còn góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho từng búp chè do đồng bào dân tộc thiểu số thu hái, chế biến.

Bên cạnh các nhãn hiệu độc quyền do từng đơn vị tự xây dựng, nhiều HTX còn đóng vai trò là nòng cốt trong việc tiếp nhận, quản lý và khai thác các nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể do tỉnh Sơn La đứng tên sở hữu.

Tiêu biểu như HTX Thủy sản Hồ Quỳnh đã tích cực tham gia chuỗi liên kết và được trao quyền sử dụng nhãn hiệu chứng nhận "Cá sông Đà Sơn La". Bằng việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình nuôi cá lồng đạt chuẩn VietGAP, HTX không chỉ bảo vệ được uy tín thương hiệu chung của tỉnh mà còn xây dựng được niềm tin vững chắc với các hệ thống siêu thị lớn tại Hà Nội và các tỉnh thành khác ở phía Bắc.

Chuẩn hóa chuỗi giá trị xuất khẩu

Có thể thấy, ý thức về sở hữu trí tuệ tại các HTX ở Sơn La hiện nay đã được nâng lên. Sở hữu trí tuệ chính là một phần trong tư duy quản trị chuỗi cung ứng toàn diện, nơi nhãn hiệu độc quyền kết hợp với mã số vùng trồng, tem truy xuất nguồn gốc, sản phẩm OCOP… để nâng cao giá trị và nguồn thu.

 Nhiều  HTX có nhãn hiệu độc quyền hiện nay còn phát triển sang xây dựng mã số vùng trồng bằng việc hoàn thiện ghi chép nhật ký sản xuất, đảm bảo diện tích. Ngoài ra, HTX còn kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật nhằm duy trì mã số vùng trồng đã được cấp.

Sự phối hợp nhịp nhàng giữa tài sản trí tuệ và chuẩn hóa kỹ thuật đã tạo nên sức mạnh tổng hợp cho nông sản của các HTX. Minh chứng rõ nét nhất cho tư duy đột phá này là câu chuyện thành công của HTX Nông nghiệp Ngọc Hoàng. HTX hiện là một trong những đơn vị được cấp quyền khai thác, sử dụng Nhãn hiệu chứng nhận "Thanh long Sơn La" do Cục Sở hữu trí tuệ bảo hộ. Ngoài ra, HTX còn xây dựng thành công mã số vùng trồng xuất khẩu do Cục Bảo vệ thực vật cấp.

 Chính sự chủ động xác lập tài sản trí tuệ kết hợp với tư duy sản xuất chuẩn hóa này đã giúp HTX Ngọc Hoàng liên tục ghi nhận những đợt xuất khẩu thanh long chính ngạch sang Ý, Pháp, Nhật Bản và Australia. Đây không chỉ là thắng lợi của riêng một hợp tác xã, mà còn là bài học kinh nghiệm thực tiễn cho thấy: Chỉ khi tài sản trí tuệ đi cùng với sự chuẩn hóa kỹ thuật, nông sản Sơn La mới có thể thoát khỏi cái bẫy "sản xuất thô" để tự tin khẳng định giá trị trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Động lực cho chặng đường phát triển mới

Hiệu ứng lan tỏa từ những HTX trên đã và đang tạo ra một làn sóng thay đổi tích cực trong toàn bộ khu vực kinh tế tập thể tại Sơn La. Tư duy sản xuất theo kinh nghiệm đang dần nhường chỗ cho tư duy quản trị tài sản trí tuệ. Các HTX đã bắt đầu chủ động với những kế hoạch về nguồn nhân lực, nguồn ngân sách cho việc thiết kế bao bì, đăng ký nhãn hiệu, tìm kiếm sự tư vấn của các chuyên gia sở hữu trí tuệ và sẵn sàng đấu tranh bảo vệ thương hiệu khi phát hiện hành vi xâm phạm. Tiêu biểu như tại HTX dịch vụ phát triển nông nghiệp 19/5 đã đầu tư kinh phí, thuê chuyên gia thiết kế bao bì, logo để cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.

Sự nâng cao về nhận thức này của HTX 19/5 và nhiều HTX khác cũng mở ra dư địa lớn cho việc phát triển các sản phẩm OCOP chế biến sâu, giúp kéo dài thời gian bảo quản nông sản, giảm thiểu rủi ro mùa vụ và tạo thêm nhiều việc làm cho lao động địa phương. Quan trọng hơn, tài sản trí tuệ đã trở thành cơ sở vững chắc giúp HTX thu hút các doanh nghiệp liên kết, đầu tư, từ đó hình thành nên những chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững.

Theo thống kê, Sơn La đang duy trì 201 chuỗi cung ứng nông sản an toàn, 210 mã số vùng trồng xuất khẩu, 31 nhãn hiệu nông sản đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ. Đây chính là nền tảng kỹ thuật và pháp lý quan trọng, giúp nông sản địa phương tiếp cận hệ thống siêu thị lớn và xuất khẩu tới hơn 20 quốc gia, vùng lãnh thổ.