Tư duy sở hữu trí tuệ tại HTX: Khi "tài sản ảo" tạo ra dòng tiền thật

Lâm Đồng vốn có hệ sinh thái nông nghiệp đa dạng, sản sinh ra nhiều sản phẩm đặc trưng. Những cái tên như mủ trôm Tuy Phong, ớt chim Bình Thạnh, bánh tráng Phú Long, sầu riêng Đa Mi, thanh long Hòn Giồ, hay cua huỳnh đế Phú Quý, cá thát lát Tánh Linh... đều là những sản vật có lợi thế thương mại rất lớn.

 Bảo vệ tài sản vô hình

Tuy nhiên, trước đây, nông dân và các HTX vẫn quen với lối canh tác truyền thống, chỉ tập trung vào sản lượng mà xem nhẹ việc định vị thương hiệu. Khi sản phẩm làm ra không  được đăng ký pháp lý, không được bảo hộ nhãn hiệu, doanh nghiệp bên ngoài rất dễ lợi dụng danh tiếng để trục lợi, trong khi người sản xuất chân chính lại chịu cảnh ép giá.

Thời gian gần đây, nhiều nông dân, HTX, tổ hợp tác đã ý thức được giá trị của tài sản trí tuệ là để bảo vệ nông sản trước vấn nạn hàng giả, hàng nhái, từ đó giúp HTX, tổ hợp tác cạnh tranh được trên thị trường. Vì vậy, nhiều HTX đã chủ động ứng dụng các giải pháp công nghệ hiện đại vào quản trị và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Như tại HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tổng hợp Sunfood Đà Lạt là một bài học kinh nghiệm quý cho khối kinh tế tập thể trong chú trọng đầu tư vào sở hữu trí tuệ. Sunfood Đà Lạt đang sở hữu một danh mục sản phẩm rau củ quả đạt các tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ đã được chứng nhận rõ ràng.

Ngay từ những ngày đầu thành lập, Ban giám đốc HTX đã xác định: Nếu không bảo vệ được thương hiệu, rau của HTX sẽ lập tức bị trà trộn với các loại rau trôi nổi chất lượng kém trên thị trường.

Để giải quyết bài toán này, Sunfood Đà Lạt không chọn cách bảo vệ thụ động. Các thành viên chủ động đổi mới công nghệ quản lý bằng cách áp dụng triệt để hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa. Mỗi sản phẩm khi đóng gói đều được dán tem điện tử tích hợp mã QR duy nhất. Khi người tiêu dùng quét mã, toàn bộ thông tin từ hộ trồng, ngày xuống giống, quy trình bón phân cho đến ngày thu hoạch đều hiển thị minh bạch. Tấm tem này chính là bằng chứng bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của HTX, chặn đứng dòng rau giả danh từ bên ngoài.

Chính sự nghiêm túc, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của từng hộ thành viên trong chuỗi liên kết đã giúp Sunfood Đà Lạt tạo lập được một hệ sinh thái kinh doanh bền vững. Thương hiệu của họ được các chuỗi siêu thị lớn chọn lựa với mức giá thu mua luôn ổn định và cao hơn thị trường từ 20 - 30%. Sở hữu trí tuệ lúc này không còn là một khái niệm trừu tượng, mà đã được cụ thể hóa thành dòng tiền, thành giá trị thặng dư chảy về túi người nông dân.

Còn tại HTX công bằng Cầu Đất, các thành viên đã nâng tầm chỉ dẫn địa lý của mình. Cà phê Arabica Cầu Đất vốn là một thương hiệu có tiếng, nhưng nếu chỉ xuất khẩu cà phê nhân thô, giá trị thu về rất thấp và phụ thuộc hoàn toàn vào sàn giao dịch quốc tế. Nhận diện được thách thức này, HTX đã liên tục đầu tư vào đổi mới sáng tạo quy trình: cải tiến công nghệ sơ chế (như áp dụng phương pháp chế biến ướt, lên men tự nhiên, Honey), đầu tư hệ thống rang xay hiện đại được kiểm soát bằng phần mềm để chuẩn hóa hương vị.

HTX cũng đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp cho bao bì, đăng ký nhãn hiệu độc quyền cho các dòng sản phẩm chế biến sâu như cà phê túi lọc, cà phê hòa tan thượng hạng. Bằng việc kết hợp giữa chỉ dẫn địa lý sẵn có với các giải pháp đổi mới sáng tạo về công nghệ chế biến và thiết kế thương mại, HTX đã định giá cho sản phẩm của mình, thoát khỏi thế bị động của một nhà cung cấp nguyên liệu thô.

Tương tự, tại "vương quốc sầu riêng" Đạ Huoai (Lâm Đồng), các HTX như HTX nông nghiệp Đạ M'ri hay HTX nông nghiệp Đạ Oai sau khi được cấp quyền sử dụng nhãn hiệu tập thể đã không ngừng cải tiến kỹ thuật canh tác. Họ chuyển sang xu hướng organic, ứng dụng bẫy sinh học, dùng chế phẩm sinh học thay thế hóa chất để bảo vệ quả. Mỗi quả sầu riêng đạt chuẩn xuất khẩu đều được gắn mã số định danh vùng trồng riêng biệt. Tinh thần đổi mới sáng tạo liên tục này giúp sầu riêng Đạ Huoai vững vàng vượt qua các đợt kiểm tra chất lượng khắt khe để xuất khẩu chính ngạch, mang lại doanh thu hàng trăm tỷ đồng mỗi năm cho các thành viên.

Những minh chứng sống động từ Lâm Đồng cho thấy, văn hóa đổi mới sáng tạo và ý thức tôn trọng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ chính là hai mặt của một đồng xu. Khi các HTX biết cách sử dụng các công cụ số để phát triển thương hiệu, thường xuyên tham gia các hoạt động định giá tài sản trí tuệ và kết nối chuyển giao công nghệ, họ sẽ tạo ra một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững. Đây chính là chìa khóa vạn năng để nông sản các địa phương bước ra thế giới một cách đường hoàng, tự tin bằng chính tên tuổi và thương hiệu của mình.

Kiến tạo bệ đỡ chính sách

Sự thay đổi về nhận thức của các HTX không thể tự phát mà cần một lực đẩy mạnh mẽ từ các định hướng chiến lược mang tầm vĩ mô. Thực tế cho thấy, dòng chảy đổi mới sáng tạo trong khu vực kinh tế tập thể, HTX tại Lâm Đồng đang được tiếp sức khi các cơ quan chuyên môn liên tục đẩy mạnh hỗ trợ cùng người dân, HTX, doanh nghiệp trong đăng ký sở hữu trí tuệ.

Thay vì để các HTX "tự bơi" giữa các thủ tục pháp lý phức tạp, ngành khoa học và công nghệ địa phương đã chủ động cử cán bộ xuống từng địa bàn, kết nối với các nhà vườn, HTX để tư vấn, hỗ trợ xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với những nông sản có lợi thế cạnh tranh cao.

Trọng tâm của chiến lược này không chỉ là bảo vệ thương hiệu ở thị trường nội địa mà còn hướng đến mục tiêu phòng vệ từ xa trên sân chơi quốc tế. Việc các đặc sản mang tính đại diện như như thanh long, ớt chim Bình Thạnh, bánh tráng Phú Long, sầu riêng Đa Mi… được hỗ trợ đăng ký bảo hộ vững chắc ở trong nước và thậm chí ở cả nước ngoài là minh chứng rõ nhất cho tư duy quản trị tài sản trí tuệ chủ động.

Điểm mới trong cách tiếp cận hiện nay được Lâm Đồng chú trọng hỗ trợ các HTX, doanh nghiệp là đồng bộ hóa về sở hữu trí tuệ. Việc bảo hộ nhãn hiệu tập thể phải đi liền với việc cấp mã số vùng trồng, vùng nuôi và kiểm soát chặt chẽ xuất xứ nguồn gốc. Đây chính là điều kiện giúp nông sản vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe.

Để sở hữu trí tuệ trở thành động lực kinh tế trực tiếp cho người sản xuất, các hoạt động trợ lực của tỉnh cũng chú trọng thay đổi về chất. Các HTX hiện nay được hướng dẫn ứng dụng các bộ công cụ số hiện đại để quản trị và khuếch trương giá trị thương hiệu trên môi trường mạng. Chuỗi hội thảo chuyên sâu về định giá tài sản vô hình, tư vấn xác lập chỉ dẫn địa lý và kết nối, chuyển giao công nghệ cao được tổ chức liên tục.

Trước đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đã được Quốc hội khóa XV thông qua vào cuối năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, được ngành KH&CN phối hợp các xã, phường và Liên minh HTX tỉnh tuyên truyền, hỗ trợ đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho các chủ thể sản phẩm lợi thế ở địa phương. 

Cách làm này không chỉ giải quyết bài toán thủ tục trước mắt mà còn nhằm xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện, gắn chặt với quyền sở hữu trí tuệ. Việc đa dạng hóa các hình thức lan tỏa tinh thần này là bước đi chiến lược nhằm hiện thực hóa Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030, biến tri thức bảo hộ thành hành động tự giác của các tầng lớp nhân dân, thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển bền vững.