Từ truy xuất nguồn gốc đến bảo hộ tài sản trí tuệ: "Vé thông hành" cho nông sản xuất khẩu

Trên thế giớ, xu hướng tiêu dùng đang chuyển dịch mạnh mẽ từ "ăn ngon, giá rẻ" sang "ăn sạch, có trách nhiệm và minh bạch".

Chuẩn hóa dữ liệu "không gian - thời gian

Điển hình cho điều này là Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Thị trường EU đòi hỏi khắt khe từng bao cà phê, gỗ hay cao su nhập khẩu phải chứng minh được không gây mất rừng sau mốc thời gian quy định, đồng thời phải cung cấp chính xác dữ liệu không gian (tọa độ GPS từng lô đất sản xuất) và dữ liệu thời gian (nhật ký canh tác, thời điểm thu hoạch). Nếu không có dữ liệu địa lý chuẩn xác, nông sản dù chất lượng cao đến đâu cũng đứng trước nguy cơ bị từ chối ngay tại cửa khẩu.

Nhằm kịp thời thích ứng với luật chơi toàn cầu và bảo vệ thị trường nội địa, hành lang pháp lý tại Việt Nam năm 2026 đã có những bước ngoặt quan trọng. Nghị định 37/2026/NĐ-CP được ban hành đã chính thức quy định truy xuất nguồn gốc là yêu cầu bắt buộc đối với các danh mục hàng hóa rủi ro.

Theo đó, các doanh nghiệp, HTX sản xuất, kinh doanh mặt hàng thuộc danh mục này phải chia sẻ dữ liệu thực tế với cơ quan quản lý nhà nước; đồng thời các địa phương có trách nhiệm cung cấp hạ tầng thông tin và liên tục cập nhật dữ liệu. Tiếp đó, Thông tư 31/2026/TT-BCT của Bộ Công Thương đã ban hành danh mục sản phẩm rủi ro cụ thể, yêu cầu toàn bộ thông tin truy xuất phải được kết nối đồng bộ vào Hệ thống quản lý quốc gia.

Thực tế cho thấy, những HTX chủ động đi trước một bước trong việc số hóa dữ liệu không gian - thời gian đã sớm hái "quả ngọt". Điển hình như HTX Cà phê Bích Thao (Sơn La). Đứng trước áp lực từ EUDR đối với mặt hàng cà phê Arabica xuất khẩu sang châu Âu, HTX đã nhanh chóng ứng dụng phần mềm nhật ký điện tử và số hóa bản đồ vùng trồng cho hơn 150 hộ thành viên trên diện tích hàng trăm héc ta. Mỗi lô cà phê thu hoạch đều gắn liền với mã định vị GPS và mốc thời gian thu hái cụ thể.

Nhờ dữ liệu truy xuất nguồn gốc minh bạch đạt chuẩn quốc tế, sản phẩm cà phê nhân chất lượng cao của HTX Bích Thao không những không bị gián đoạn đơn hàng mà còn xuất khẩu thành công sang các thị trường khó tính như Đức, Pháp, Nhật Bản với khối lượng hơn 2.000 tấn/năm, mang lại giá trị bán cao hơn 20 - 25% so với phương thức canh tác truyền thống.

Theo số liệu từ Liên minh HTX Việt Nam, tính đến đầu năm 2026, cả nước có hơn 23.512 HTX nông nghiệp. Tuy nhiên, theo thống kê của Bộ NN&MT, tỷ lệ HTX xây dựng được hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc đạt chuẩn kết nối liên thông mới ở mức khoảng dưới 30%. Do đó, nếu không đẩy mạnh chuyển đổi số dữ liệu, hàng ngàn HTX sẽ tự tước đi cơ hội bước vào các thị trường xuất khẩu quy mô lớn.

Quản lý chất lượng và công nghệ số

Nhìn nhận tầm quan trọng của việc chuẩn hóa cho từng ngành hàng chủ lực, Bộ NN&MT đã ban hành Quyết định 25/2026/QĐ-BNNMT về Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông lâm thủy sản.

Điểm nhấn chiến lược của Quyết định này là chọn năm 2026 làm mốc thí điểm hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với quả sầu riêng – "mặt hàng tỷ USD" của Việt Nam, trước khi nhân rộng ra toàn bộ các nông sản làm thực phẩm quan trọng. Quyết định định hướng rõ ràng, hệ thống phải đảm bảo tập hợp được dữ liệu tối thiểu từ cấp nông hộ, mã số vùng trồng đến cơ sở đóng gói; tạo tiền đề cho lộ trình 2027–2030 ban hành danh mục sản phẩm rủi ro toàn diện và hoàn thiện hạ tầng cơ sở dữ liệu dùng chung.

Sự kết hợp giữa công nghệ số và các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến (VietGAP, GlobalGAP, ISO 22000, HACCP) đang tạo ra sự thay đổi bản chất trong năng lực vận hành của các HTX. Truy xuất nguồn gốc không thể tách rời khỏi quản lý chất lượng. Một con tem QR Code sẽ trở nên vô nghĩa nếu đằng sau nó không phải là một quy trình sản xuất an toàn được kiểm soát nghiêm ngặt.

Minh chứng rõ nét cho sự chuyển dịch này là HTX Sầu riêng Krông Pắc (Đắk Lắk). Quản lý vùng trồng sầu riêng rộng hơn 200 ha, HTX đã áp dụng tiêu chuẩn GlobalGAP kết hợp với phần mềm quản lý nông nghiệp thông minh. Từng khâu bón phân, phun thuốc bảo vệ thực vật, thời gian cách ly cho đến ngày thu hoạch của từng cây sầu riêng đều được người dân cập nhật qua ứng dụng trên điện thoại thông minh.

Khi quả sầu riêng rời vườn đến cơ sở đóng gói, một mã QR động chứa đầy đủ thông tin về mã vùng trồng, quy trình chất lượng và mã cơ sở đóng gói sẽ được dán trực tiếp lên tem quả. Nhờ sự minh bạch này, trong năm vừa qua, HTX đã xuất khẩu chính ngạch thành công hàng tấn sầu riêng sang thị trường Trung Quốc. Tỷ lệ lô hàng vi phạm kiểm dịch thực vật hay dư lượng hóa chất giảm xuống mức 0%.

Báo cáo từ Cục Trồng trọt cho thấy, những vùng trồng ứng dụng đồng bộ hệ thống quản lý chất lượng số hóa có năng suất tăng trung bình 12 - 15%, chi phí vật tư đầu vào giảm 10 - 18% nhờ bón phân và dùng thuốc đúng liều lượng, đặc biệt giá bán tại vườn luôn cao hơn từ 3.000 - 5.000 đồng/kg so với các vườn canh tác tự phát.

Rõ ràng, việc thực thi Quyết định 25/2026/QĐ-BNNMT không chỉ giúp bảo vệ uy tín cho quả sầu riêng Việt Nam trước các đợt kiểm tra khắt khe của nước nhập khẩu, mà còn tạo mẫu hình chuẩn hóa cho các mặt hàng nông sản tiềm năng khác như xoài, thanh long, bưởi và lúa gạo trong giai đoạn 2027–2030.

Định danh thương hiệu và bảo hộ tài sản trí tuệ

Nếu truy xuất nguồn gốc cung cấp nền tảng về dữ liệu, hệ thống quản lý chất lượng tạo ra khung kỹ thuật vững chắc, thì tài sản trí tuệ (bao gồm nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý và thương hiệu OCOP) chính là "phần hồn" giúp nông sản nâng cao giá trị gia tăng và khẳng định vị thế trên thương trường.

Trong thực tế giao thương quốc tế, nông sản thiếu thương hiệu được bảo hộ rất dễ bị ép giá hoặc thậm chí bị các thực thể nước ngoài đăng ký nhãn hiệu trước. Khi HTX tích hợp được dữ liệu truy xuất nguồn gốc số hóa với nhãn hiệu đã được bảo hộ sở hữu trí tuệ, con tem trên sản phẩm không chỉ là công cụ tra cứu thông tin mà trở thành công cụ bảo vệ thương hiệu, chống gian lận thương mại và giả mạo nguồn gốc xuất xứ.

Một ví dụ điển hình là HTX Chè Hảo Đạt (Thái Nguyên). Nhận thức rõ giá trị của thương hiệu, HTX không chỉ đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể, xây dựng sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia mà còn tích hợp hệ thống tem truy xuất nguồn gốc trên từng gói chè. Người tiêu dùng trong và ngoài nước khi quét mã QR không chỉ thấy được quy trình sao chè, thời gian đóng gói mà còn xác thực được chứng nhận chỉ dẫn địa lý "Tân Cương".

Sự kết hợp kiềng ba chân này đã giúp giá trị chè của HTX Hảo Đạt tăng gấp 2-3 lần so với chè bán thô, doanh thu hàng năm đạt trên 50 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương.

Còn tại HTX Thanh long Hòa Lệ (Lâm Đồng) đã khai thác và bảo vệ Chỉ dẫn địa lý "Thanh long Bình Thuận" (được bảo hộ tại Việt Nam, EU, Nhật Bản). Song song đó, HTX đăng ký bảo hộ độc quyền nhãn hiệu "Thanh long Hòa Lệ" cùng hệ thống bao bì, đóng gói được chuẩn hóa.

Đến nay, HTX là một trong những đơn vị tiên phong tham gia hệ thống truy xuất nguồn gốc tích hợp dấu chân carbon do UNDP và Bộ NN&MT phối hợp triển khai. Khi quét mã QR trên trái thanh long, khách hàng châu Âu hay Mỹ không chỉ thấy được nông hộ, thời gian bón phân, mã số vùng trồng mà còn thấy rõ mức độ phát thải carbon thực tế trong quá trình sản xuất.

Minh bạch hóa quy trình "xanh" giúp HTX Hoà Lệ đáp ứng được tiêu chuẩn tiêu dùng bền vững khắt khe của thị trường EU, Mỹ, Australia và Ấn Độ. Đồng thời, thanh long tươi và thanh long sấy dẻo của HTX bán được giá cao hơn so với mặt hàng thông thường.

Theo các chuyên gia, truy xuất nguồn gốc là nền tảng dữ liệu, hệ thống quản lý chất lượng là cái khung kỹ thuật, còn tài sản trí tuệ chính là phần hồn của sản phẩm. Nông sản muốn đi xa và đứng vững trên các kệ siêu thị quốc tế bắt buộc phải hội tụ đủ cả 3 yếu tố này. Truy xuất nguồn gốc bằng dữ liệu số chính là bằng chứng pháp lý mạnh mẽ nhất để bảo vệ tài sản trí tuệ của HTX khi xảy ra tranh chấp thương mại.

Đặc biệt, hội nhập kinh tế quốc tế không có chỗ cho sự mù mờ về thông tin. Việc chủ động chuẩn hóa dữ liệu truy xuất nguồn gốc, tuân thủ Nghị định 37, Quyết định 25 và đẩy mạnh bảo hộ tài sản trí tuệ sẽ là chìa khóa mở ra cánh cửa xuất khẩu chính ngạch bền vững, đưa nông sản Việt Nam tự tin vươn xa trên trường quốc tế.