Khẳng định vị thế thương hiệu sen Đồng Tháp

NỖI LO DỊCH BỆNH

Được mệnh danh là “Thủ phủ sen” của cả nước, cây sen không chỉ là biểu tượng văn hóa mà còn là ngành hàng thế mạnh trong cơ cấu phát triển nông nghiệp của tỉnh Đồng Tháp. Nhiều năm qua, nỗi lo của người nông dân trồng sen tại các địa phương như: Tháp Mười, Trường Xuân, Phương Thịnh, Thanh Bình không còn nằm ở giá cả thị trường mà hiện hữu ngay trên mặt ruộng đó là dịch bệnh. 

Phương thức canh tác truyền thống, lấy giống từ vụ trước sang vụ sau, sau hàng chục năm đã bộc lộ những lỗ hổng khiến nhiều nông dân phải ngậm ngùi “chia tay” với cây sen.

Ông Nguyễn Ngọc Thanh, nhiều năm gắn bó với cây sen tại xã Phương Thịnh, tỉnh Đồng Tháp chia sẻ: “Nông dân mình đã quen lấy hạt, lấy cây giống từ ruộng cũ làm giống cho vụ mới. Cái lợi là tiện và rẻ, nhưng cái hại là cây sen ngày càng yếu đi, bệnh chạy dây, thối ngó xuất hiện dày đặc. Có những vụ, nhìn cả cánh đồng sen chết lụi dần mà bất lực, chi phí thuốc men đội lên nhưng năng suất vẫn sụt giảm nghiêm trọng”.

Thực tế, tình trạng thoái hóa giống không chỉ làm giảm năng suất mà còn làm suy yếu sức đề kháng tự nhiên của cây sen. Khi mầm bệnh đã lưu trú trong nguồn giống truyền thống, các giải pháp can thiệp bằng hóa chất chỉ mang tính tạm thời, thậm chí gây hệ lụy xấu đến môi trường và chất lượng nông sản vốn là yêu cầu khắt khe của các thị trường xuất khẩu. 

“Điểm nghẽn” về giống sạch bệnh đang trở thành rào cản lớn nhất, kìm hãm đà tăng trưởng của ngành hàng vốn được định vị rất có tiềm năng cả thị trường xuất khẩu và nội địa như cây sen.

Trước yêu cầu cấp thiết về việc làm sạch “hệ gen” cho cây sen, các nhà khoa học và đơn vị chuyên môn đã bắt tay vào lộ trình chuẩn hóa nguồn giống thông qua công nghệ nuôi cấy mô (in vitro). Đây được xem là giải pháp căn cơ để tạo ra những quần thể cây trồng đồng nhất, sạch bệnh và có sức sinh trưởng vượt trội.

Ông Trịnh Phước Nguyên, Phó Viện trưởng Viện Biến đổi khí hậu (Trường Đại học An Giang), người có nhiều năm gắn bó với các mô hình canh tác sen tại Đồng Tháp chia sẻ: “Hạn chế lớn nhất của việc nhân giống vô tính truyền thống là sự lây truyền mầm bệnh tích lũy qua nhiều thế hệ. 

Công nghệ nuôi cấy mô cho phép chúng ta chọn lọc những cá thể mẹ ưu tú nhất, qua quá trình xử lý vô trùng nghiêm ngặt để nhân bản hàng loạt. Kết quả là tạo ra nguồn cây giống “tinh khiết”, khỏe mạnh ngay từ khi rời phòng thí nghiệm”.

Việc làm chủ công nghệ này không chỉ giúp kiểm soát dịch hại mà còn giúp chủ động về lịch thời vụ. Thay vì phụ thuộc vào kỹ thuật nhân giống truyền thống, các trung tâm giống có thể cung ứng số lượng lớn cây giống đồng đều về kích thước, tuổi sinh trưởng, giúp nông dân dễ dàng áp dụng cơ giới hóa và các quy trình canh tác đạt chuẩn VietGAP, GlobalGAP.

CHUẨN HÓA NGUỒN GIỐNG CHẤT LƯỢNG CAO

Hiệu quả của cây giống nuôi cấy mô không còn là lý thuyết suông. Nhìn từ câu chuyện của các loại cây trồng khác như: Dứa, chuối hay lan rừng, có thể thấy rõ sự thay đổi về diện mạo kinh tế của các hợp tác xã (HTX) khi thay đổi tư duy làm giống.

Ông Ngô Hùng Vũ, Phó Giám đốc HTX Nông nghiệp Công nghệ cao Kim Phát, xã An Thạnh Thủy, tỉnh Đồng Tháp, đơn vị có thế mạnh về nhân giống in vitro, dẫn chứng: “Chúng tôi đã thành công với giống dứa MD2 và chuối nuôi cấy mô. 

Trước đây, vùng dứa của khu vực Tân Phước cũng từng điêu đứng vì bệnh thối nõn, nhưng từ khi thay thế bằng giống sạch bệnh từ phòng thí nghiệm, năng suất đã tăng vọt, chi phí phân thuốc giảm mạnh, giá trị xuất khẩu được nâng cao rõ rệt”.

Từ những khảo sát thực tế tại các vùng trọng điểm sen của Đồng Tháp, ông Vũ nhận định cây sen cũng đang gặp bài toán tương tự như cây dứa trước đây. Chính vì vậy, HTX Kim Phát đang phối hợp chặt chẽ với Hội ngành hàng Sen Đồng Tháp triển khai các mô hình trình diễn. 

Dự kiến trong năm 2026, sẽ có khoảng 5 - 6 ha sen nuôi cấy mô sẽ được trồng thí điểm tại các vùng đất khó, nơi dịch bệnh đang hoành hành mạnh nhất. Đây sẽ là “thước đo” thực tế để nông dân tận mắt chứng kiến sự khác biệt giữa công nghệ cao và kinh nghiệm truyền thống.

Dưới góc độ quản lý ngành hàng, ông Ngô Chí Công, Chủ tịch Hội ngành hàng Sen Đồng Tháp khẳng định: “Chúng ta không thể phát triển ngành hàng sen bền vững nếu chỉ dựa vào may rủi của thời tiết và dịch bệnh. Giống sen nuôi cấy mô sẽ là nền tảng vững chắc để chúng ta xây dựng các vùng nguyên liệu sạch, phục vụ cho công nghệ chế biến sâu và du lịch trải nghiệm”.

Tầm nhìn của ngành hàng sen Đồng Tháp không chỉ dừng lại ở việc bán hạt, bán ngó tươi, bán lá... mà hướng tới mô hình kinh tế đa tầng. Chẳng hạn như mô hình “Sen - Dứa” để tối ưu hóa diện tích đất, hoặc kết hợp canh tác sen sạch bệnh gắn với mã vùng trồng để đưa sản phẩm vươn tầm quốc tế. Các địa phương như Trường Xuân, Phương Thịnh đang được quy hoạch để trở thành những “trạm vệ tinh” đầu tiên đón nhận làn sóng công nghệ giống mới này.

Chuyển đổi từ tư duy “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp” bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhất nhưng căn bản nhất, đó là hạt giống. Dẫu hành trình đưa cây sen nuôi cấy mô từ phòng thí nghiệm ra ruộng đồng còn không ít khó khăn về chi phí đầu tư ban đầu và thói quen canh tác của bà con, nhưng đây là con đường tất yếu.

Với sự đồng hành của “bốn nhà”: Nhà nước - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp - Nhà nông, tin rằng những đóa sen được kết tinh từ công nghệ cao sẽ sớm phủ xanh các cánh đồng, không chỉ mang lại mùa vàng bội thu mà còn khẳng định vị thế bền vững của thương hiệu Sen Đồng Tháp trên bản đồ kinh tế trong và ngoài nước.