Xử lý giống cây trồng và sản phẩm OCOP nhái: Cần "lá chắn" sở hữu trí tuệ

Tham gia Công ước Quốc tế về Bảo hộ Giống cây trồng Mới (UPOV) từ năm 2006, Việt Nam đã có những bước tiến dài trong việc hoàn thiện thể chế và thúc đẩy xác lập quyền sở hữu trí tuệ

"Bẫy" giống giả

Đến giai đoạn 2025–2026, hệ thống quản lý cơ sở dữ liệu trực tuyến đã giúp rút ngắn thời gian thẩm định đơn, đưa tổng số đơn đăng ký bảo hộ giống cây trồng tại Việt Nam vượt mốc 2.600 đơn, với hơn 1.200 giống đã được cấp bằng bảo hộ chính thức.

Mặc dù số lượng đơn đăng ký duy trì đà tăng trung bình 200–250 đơn/năm, song diện bao phủ bảo hộ hiện vẫn tập trung phần lớn ở nhóm cây lương thực, trong khi nhóm cây ăn quả và cây công nghiệp có giá trị thương mại cao lại chiếm tỷ trọng khá khiêm tốn.

Khoảng trống này tạo ra những hệ lụy trực tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các HTX– lực lượng cốt lõi trong chuỗi liên kết nông nghiệp. Thực tế ghi nhận không ít HTX rơi vào cảnh "tiền mất tật mang" do vấn nạn giống giả, kém chất lượng.

Đơn cử như tại HTX Nông nghiệp Dịch vụ Tổng hợp Thọ Thành (Nghệ An), một số hộ thành viên liên kết do thiếu thông tin vẫn tự ý mua lúa giống trôi nổi ngoài thị trường. Ngay trong năm 2025, một số hộ mua lúa không rõ nguồn gốc, kém chất lượng về gieo trồng dẫn đến tình trạng hạt lép hàng loạt, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và hiệu quả kinh tế của toàn HTX.

Nhìn nhận về thực trạng nhức nhối này, ông Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam, cảnh báo trong kinh doanh giống cây trồng qua hình thức bán trực tiếp lẫn qua mạng xã hội đang có hiện tượng tiêu thụ hàng giả phức tạp. Các đối tượng lừa đảo lợi dụng tâm lý hám giống mới, giá rẻ của bà con nông dân để quảng cáo các loại cây giống biến đổi gen giả tạo, quả siêu to, màu sắc bắt mắt. Đáng chú ý, các giống lúa, giống cây ăn quả bán chạy của các công ty uy tín liên tục bị mạo danh, bán theo hình thức "đa cấp" về tận các vùng sâu, vùng xa – nơi hệ thống phân phối chính hãng chưa vươn tới.

Theo đánh giá từ Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ngành cây ăn quả tuy sở hữu tiềm năng lớn nhưng đang đối mặt với bài toán quản lý chất lượng. Sản xuất giống cây ăn quả đòi hỏi hai điều kiện bắt buộc: Giống phải đạt tiêu chuẩn lưu hành và vườn đầu dòng phải được thẩm định, công nhận. Tuy nhiên, việc thiếu kiểm soát tận gốc tại một số địa phương khiến tình trạng giống trôi nổi, kém chất lượng vẫn hiện hữu, làm đứt gãy chuỗi giá trị và giảm sức cạnh tranh của nông sản Việt trên trường quốc tế.

Siết quản lý, nâng năng lực chủ thể OCOP

Không chỉ dừng lại ở khâu giống, làn sóng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ còn lan rộng sang khu vực sản xuất chế biến, đặc biệt là các sản phẩm đạt chứng nhận OCOP. Khi một sản phẩm OCOP gây dựng được uy tín trên thị trường, ngay lập tức xuất hiện hàng loạt hành vi sao chép kiểu dáng, giả mạo nhãn hiệu hoặc sử dụng trái phép chỉ dẫn địa lý.

Gần đây nhất, 22 tấn gạo đặc sản ST25 bị làm giả tại An Giang đã bị lực lượng chức năng phát hiện và bắt giữ. Theo các chuyên gia pháp lý, đây không chỉ là hành vi xâm phạm nghiêm trọng quyền sở hữu công nghiệp mà còn là hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, gây nguy hại lớn cho người tiêu dùng và thị trường.

Sự xâm phạm này khiến các HTX – những chủ thể làm ăn chân chính – chịu thiệt hại nặng nề nhất. Ông Nguyễn Văn Nam, Giám đốc HTX Mỳ Chũ Nam Thể (Bắc Ninh), chia sẻ rằng để đưa sản phẩm đạt chuẩn OCOP và vươn ra thị trường quốc tế, HTX đã phải đầu tư bài bản từ quy trình sản xuất, thiết kế bao bì đến đăng ký bảo hộ nhãn hiệu. Dù vậy, gian thương vẫn tìm mọi cách lách luật. Tình trạng một số cơ sở nhập mỳ ngoại tỉnh hoặc mỳ kém chất lượng rồi đóng gói, dán nhãn “Mỳ Chũ” nhái thương hiệu của HTX diễn ra công khai, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín làng nghề.

Theo ông Nguyễn Văn Nam, HTX rất mong muốn lực lượng Quản lý thị trường và chính quyền các địa phương tăng cường thanh tra, xử lý tận gốc các cơ sở sản xuất, kinh doanh hàng giả. Nếu không có biện pháp ngăn chặn quyết liệt, công sức gây dựng thương hiệu OCOP của HTX sẽ bị tổn hại nghiêm trọng bởi hàng nhái.

Theo đánh giá của Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương, tư duy về sở hữu trí tuệ của một số HTX đã có sự tiến bộ rõ rệt khi xem tài sản trí tuệ là cốt lõi để bảo vệ sản phẩm khi gia nhập thị trường. Bên cạnh đó, khâu thẩm định OCOP ngày càng chặt chẽ khi yêu cầu chủ thể hoàn thiện hạ tầng sở hữu trí tuệ đã thúc đẩy nhiều đơn vị tích cực đầu tư đăng ký bảo hộ bài bản. Tuy nhiên, vẫn còn những địa phương buông lỏng việc chứng nhận sản phẩm OCOP và quản lý lưu thông hàng hóa, khiến tình trạng giả mạo các sản phẩm OCOP vẫn còn đất sống.

Để không rơi vào "bẫy" giống giả và tránh rủi ro pháp lý về bản quyền, nhiều HTX đã chủ động chọn hướng đi bài bản là hợp tác trực tiếp với các đơn vị giữ bằng bảo hộ giống. Đơn cử như tại HTX Dịch vụ Nông nghiệp Nghĩa Hòa (Gia Lai), toàn bộ hạt giống cà phê của HTX đều được nhập chính ngạch từ Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên – đơn vị sở hữu bản quyền nhiều giống cà phê thuần tập trung. Việc có đầy đủ hóa đơn, chứng từ pháp lý và kiểm soát nghiêm ngặt quy trình ươm tạo không chỉ giúp HTX tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của nhà khoa học, mà còn là "tấm lá chắn" bảo vệ các thành viên khỏi nạn giống trôi nổi, đảm bảo cây trồng đạt tiêu chuẩn cấp mã số vùng trồng xuất khẩu về sau.

Tương tự, tại HTX Sản xuất kinh doanh gốm sứ Tân Thịnh (Hà Nội), khi sở hữu sản phẩm OCOP 5 sao là bộ sản phẩm gốm Men suối ngọc, HTX đã chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp độc quyền cho các dòng men gốm độc đáo, gắn liền với nhãn hiệu tập thể Gốm sứ Bát Tràng. Việc chủ động xác lập quyền từ sớm giúp HTX tự tin cạnh tranh trên thị trường, bảo vệ thương hiệu trước nạn hàng nhái, hàng giả.

Để ngăn chặn hiệu quả nạn giống cây trồng và sản phẩm OCOP giả mạo, các chuyên gia cho rằng giải pháp căn cơ đòi hỏi sự phối hợp liên ngành đồng bộ. Trọng tâm là việc sớm hoàn thiện Luật Trồng trọt và các văn bản hướng dẫn thi hành theo hướng chuyển mạnh từ cơ chế "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", cắt giảm chi phí khảo nghiệm VCU/DUS nhưng phải công khai, minh bạch cơ sở dữ liệu mẫu chuẩn. Đồng thời, các lực lượng chức năng cần thiết lập cơ chế giám sát đặc thù đối với hoạt động thương mại điện tử, xử lý nghiêm các tài khoản mạng xã hội quảng cáo giống cây trồng, sản phẩm OCOP sai sự thật.

Về phía các HTX, việc đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ không nên dừng lại ở thủ tục hành chính để "đủ điều kiện" làm OCOP, mà phải trở thành chiến lược kinh doanh sống còn. Chỉ khi tài sản trí tuệ được định giá, bảo hộ và quản trị bài bản, nông sản và sản phẩm làng nghề Việt mới có thể tự tin khẳng định vị thế bền vững trên thị trường nội địa lẫn chuỗi giá trị toàn cầu.