Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo – Động lực then chốt của giai đoạn phát triển mới

Thực tiễn phát triển cho thấy, mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và mở rộng đầu tư đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Khi các yếu tố đầu vào truyền thống không còn tạo ra lợi thế bền vững, yêu cầu chuyển sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành tất yếu. Trong bối cảnh đó, khoa học và công nghệ không còn là lĩnh vực hỗ trợ phía sau, mà được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển dài hạn.

Kỳ vọng lớn nhất đối với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là khả năng tạo ra bước nhảy vọt về năng suất và chất lượng tăng trưởng. Tăng trưởng không chỉ được đo bằng tốc độ, mà còn bằng giá trị gia tăng, khả năng cạnh tranh và sức chống chịu của nền kinh tế. Khi khoa học và công nghệ được ứng dụng hiệu quả, các ngành sản xuất có thể chuyển từ gia công, lắp ráp sang làm chủ công nghệ, nâng cao hàm lượng tri thức trong sản phẩm. Đây là tiền đề quan trọng để nền kinh tế thoát khỏi quỹ đạo phát triển dựa trên chi phí thấp và từng bước khẳng định vị thế trong các chuỗi giá trị.

Đổi mới sáng tạo, trong cách tiếp cận hiện đại, không chỉ gắn với phòng thí nghiệm hay các lĩnh vực công nghệ cao, mà là quá trình cải tiến liên tục trong toàn bộ nền kinh tế và hệ thống quản trị. Khi tư duy đổi mới sáng tạo được lan tỏa, các quyết sách phát triển sẽ dựa nhiều hơn vào dữ liệu, bằng chứng khoa học và đánh giá tác động dài hạn. Điều này giúp hạn chế cách làm manh mún, ngắn hạn, đồng thời nâng cao chất lượng hoạch định và thực thi chính sách trong bối cảnh môi trường phát triển ngày càng phức tạp.

Một tác động quan trọng khác được kỳ vọng là nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế. Tự chủ ở đây không phải là khép kín, mà là khả năng làm chủ các công nghệ then chốt, chủ động lựa chọn đối tác và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu. Khi khoa học và công nghệ trở thành nền tảng, đất nước có thể giảm dần sự phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, tăng khả năng thích ứng trước các biến động bên ngoài. Đây là yếu tố có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo đảm an ninh kinh tế và phát triển bền vững lâu dài.

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng được kỳ vọng mang lại những chuyển biến rõ nét trong đời sống xã hội. Việc ứng dụng công nghệ vào quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công, y tế, giáo dục và quản lý đô thị có thể giúp nâng cao hiệu quả, tính minh bạch và chất lượng phục vụ người dân. Khi người dân được thụ hưởng những tiện ích cụ thể từ khoa học và công nghệ, niềm tin xã hội sẽ được củng cố, tạo ra sự đồng thuận và ủng hộ rộng rãi đối với các chủ trương phát triển dựa trên tri thức.

Tuy nhiên, để những kỳ vọng đó trở thành hiện thực, điều quan trọng là phải tạo ra sự thay đổi mang tính hệ thống. Thể chế cần được hoàn thiện theo hướng khuyến khích nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa kết quả khoa học, công nghệ. Một môi trường pháp lý ổn định, minh bạch sẽ giúp khơi thông các nguồn lực xã hội, đặc biệt là khu vực tư nhân, tham gia mạnh mẽ hơn vào hoạt động đổi mới sáng tạo. Khi các chủ thể trong hệ sinh thái khoa học và công nghệ được kết nối chặt chẽ, tri thức mới có thể nhanh chóng chuyển hóa thành giá trị kinh tế và xã hội.

Nguồn nhân lực khoa học và công nghệ là yếu tố không thể thiếu trong quá trình này. Không chỉ cần đội ngũ chuyên gia giỏi về chuyên môn, mà còn cần những con người có khả năng làm việc liên ngành, gắn nghiên cứu với thực tiễn và hội nhập quốc tế. Khi nguồn nhân lực được phát triển đồng bộ, khoa học và công nghệ mới thực sự trở thành động lực nội sinh, tạo nền tảng cho phát triển lâu dài.

Ở tầm nhìn rộng hơn, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được kỳ vọng sẽ góp phần định hình một nền kinh tế có khả năng cạnh tranh bền vững, gắn tăng trưởng với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. Khi tri thức và công nghệ trở thành yếu tố dẫn dắt, phát triển kinh tế không chỉ mang lại của cải vật chất, mà còn nâng cao chất lượng sống và vị thế quốc gia. Đây chính là con đường để đất nước phát triển vững chắc trong giai đoạn mới, trước những biến động nhanh và khó lường của thế giới.