Nút thắt từ công nghệ đến ứng dụng

Công nghệ mở ra cơ hội cho kinh tế xanh

Sự phát triển nhanh của công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) đang giúp tối ưu hóa sử dụng tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao hiệu quả quản trị. Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy, AI có thể góp phần giảm khoảng 5-10% lượng phát thải toàn cầu vào năm 2030, thông qua việc tối ưu hóa hệ thống năng lượng, giao thông và sản xuất.

Tại Việt Nam, làn sóng đổi mới sáng tạo xanh đang dần hình thành. Hệ sinh thái khởi nghiệp hiện có hơn 4.000 doanh nghiệp, trong đó khoảng 200-300 doanh nghiệp phát triển các giải pháp về năng lượng tái tạo, công nghệ môi trường, nông nghiệp bền vững và kinh tế tuần hoàn… Một số mô hình khởi nghiệp đã khẳng định tiềm năng chuyển hóa tài nguyên bị bỏ phí thành giá trị kinh tế mới như: Dự án Vietfiber tận dụng xơ dứa để sản xuất vật liệu sinh học, góp phần giảm nước thải và hóa chất trong sản xuất; Net Zero Pallet sử dụng phế phẩm nông nghiệp để tạo vật liệu thay thế gỗ công nghiệp...

Từ Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh năm 2012 đến Chiến lược giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050, cùng các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp phát triển bền vững, nhiều chính sách đã được ban hành nhằm chuyển dịch nền kinh tế theo hướng phát thải thấp. Tuy vậy, quá trình chuyển đổi xanh cũng đang đặt ra sức ép lớn đối với doanh nghiệp. Trong bối cảnh giá năng lượng biến động và các tiêu chuẩn môi trường từ thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe, doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực kép: Chi phí đầu vào tăng, trong khi yêu cầu “xanh hóa” sản xuất ngày càng cao. Vì vậy, chuyển đổi xanh trở thành điều kiện để duy trì năng lực cạnh tranh.

Tại Việt Nam, biến đổi khí hậu được ước tính gây tổn thất khoảng 3,2% GDP mỗi năm. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, để chuyển đổi xanh thật sự trở thành động lực tăng trưởng dài hạn cần xây dựng một hệ sinh thái công nghệ xanh toàn diện, từ thể chế, hạ tầng và nhân lực đến dữ liệu và công nghệ. Trong bối cảnh đó, khoa học, công nghệ ngày càng trở thành thước đo quan trọng trong thực hiện các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp (ESG).

Từ góc độ chính sách, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Tiến sĩ Trần Văn Khải cho rằng, chuyển đổi xanh chỉ có thể thành công khi gắn liền với chuyển đổi số. Các công nghệ như AI, Internet vạn vật (IoT) và dữ liệu lớn đang giúp doanh nghiệp đo lường phát thải, minh bạch dữ liệu ESG và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên...

Nút thắt chuyển giao công nghệ

Công nghệ đang mở ra nhiều khả năng cho nền kinh tế xanh, nhưng thực tiễn triển khai vẫn cho thấy khoảng cách đáng kể giữa tiềm năng công nghệ và khả năng ứng dụng. Một trong những nguyên nhân quan trọng là sự thiếu kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, từ viện nghiên cứu, trường đại học đến doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế môi trường Việt Nam, cơ chế ưu đãi cho phát triển xanh chưa thật sự đồng bộ, nguồn lực tài chính còn hạn chế, trong khi nhân lực vận hành công nghệ xanh vẫn thiếu. Đáng chú ý là sự phối hợp chưa hiệu quả giữa “ba nhà”: Nhà nước, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, khiến nhiều kết quả nghiên cứu chưa được chuyển giao vào sản xuất. Vì vậy, các chuyên gia cho rằng cần thúc đẩy mô hình hợp tác theo nguyên tắc “cùng thiết kế - cùng triển khai - cùng chia sẻ”, trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm của hệ sinh thái đổi mới, sáng tạo.

Một nút thắt quan trọng khác, đó là cơ chế chuyển giao công nghệ. Để công nghệ xanh đi vào thực tiễn, cần tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp theo hướng đặt hàng từ thực tiễn: Địa phương và doanh nghiệp nêu bài toán, viện-trường phát triển giải pháp, còn doanh nghiệp tổ chức triển khai và mở rộng trên thị trường. Cách tiếp cận này giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo gắn với nhu cầu của nền kinh tế.

Bên cạnh đó, nhiều sáng kiến công nghệ chỉ có thể phát triển khi có môi trường thử nghiệm phù hợp. Các mô hình như WoodID hay tín chỉ xanh P-Coin cho thấy khi được triển khai trong cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), các giải pháp công nghệ có thể nhanh chóng hoàn thiện và lan tỏa vào thực tiễn.

Bên cạnh thể chế và công nghệ, nguồn lực tài chính cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi xanh. Thực tế cho thấy, nhiều chương trình tín dụng đã bắt đầu hướng dòng vốn vào các lĩnh vực sản xuất bền vững, như: Cho vay nông nghiệp công nghệ cao, phát triển chuỗi OCOP, hay dự án lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long với mức lãi suất ưu đãi cho các lĩnh vực ưu tiên.

Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đến cuối năm 2025, dư nợ tín dụng xanh đạt gần 780 nghìn tỷ đồng, tương đương khoảng 4,19% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Dù tỷ trọng còn thấp, xu hướng gia tăng tín dụng xanh cho thấy dòng vốn đang từng bước dịch chuyển vào các lĩnh vực sản xuất bền vững.

Tuy vậy, nhu cầu nguồn lực cho chuyển đổi xanh vẫn rất lớn. Ngân hàng Nhà nước đang tham mưu triển khai chính sách hỗ trợ lãi suất 2%/năm cho khu vực kinh tế tư nhân thực hiện các dự án xanh theo Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội. Cuối tháng 3 vừa qua, Chính phủ cũng phát động phong trào thi đua “Đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh” nhằm khơi dậy tinh thần chủ động, sáng tạo của toàn xã hội trong ứng dụng khoa học, công nghệ vào quản lý, sản xuất và đời sống. Kế hoạch triển khai phong trào xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi “xanh-số” là động lực then chốt của tăng trưởng, nền tảng nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng phát triển lực lượng sản xuất mới. Khi Nhà nước kiến tạo thể chế, viện-trường phát triển công nghệ và doanh nghiệp đưa các giải pháp vào thị trường, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ dần được hoàn thiện, qua đó đưa chuyển đổi xanh từ định hướng chính sách trở thành động lực thật sự cho tăng trưởng bền vững.