M&A mở dòng vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Không thể chỉ trông vào tín dụng

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô lần thứ II - Capital Economic Forum (CEF II) năm 2026 với chủ đề “Kết nối doanh nghiệp nhỏ và vừa - Thúc đẩy M&A, đầu tư và hợp tác, nâng cao nội địa hóa và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu” diễn ra chiều 27/8, ông Mạc Quốc Anh - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội (HANOISME) cho rằng, khó khăn của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện nay không chỉ là thiếu vốn.

Nhiều doanh nghiệp còn hạn chế khả năng tiếp cận đối tác chiến lược, công nghệ, tiêu chuẩn quản trị, thị trường, hệ thống phân phối và các chuỗi cung ứng lớn. Khi quy mô nhỏ, doanh nghiệp khó dành nguồn lực đủ lớn để đầu tư công nghệ, xây dựng hệ thống quản trị bài bản, mở rộng thị trường hoặc đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao của các tập đoàn và thị trường quốc tế.

Vì vậy, theo ông Mạc Quốc Anh, doanh nghiệp cần từng bước giảm sự phụ thuộc vào tín dụng ngắn hạn để mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn vốn trung và dài hạn, vốn cổ phần, M&A, hợp tác đầu tư và những giải pháp tài chính phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

Cách nhìn này cho thấy, vốn không còn là một nguồn lực đứng độc lập. Với doanh nghiệp đang mở rộng sản xuất, vốn trung và dài hạn có thể tạo dư địa đầu tư; còn với doanh nghiệp cần nhanh chóng tiếp cận công nghệ hoặc thị trường, hợp tác đầu tư có thể là lựa chọn phù hợp. Trong khi đó, M&A có thể đồng thời giải quyết bài toán về vốn, quy mô, công nghệ và thị trường.

M&A: Không chỉ là “mua bán”, mà còn là công cụ tăng trưởng

Một trong những nội dung đáng chú ý tại CEF II là câu chuyện M&A được đặt trong mối liên hệ với tái cấu trúc và tăng trưởng doanh nghiệp.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, một thương vụ M&A được chuẩn bị tốt không đơn thuần là bán một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp. Đây có thể là cách bổ sung vốn, tiếp cận công nghệ, mở rộng thị trường, nâng cao năng lực quản trị hoặc tìm kiếm một đối tác chiến lược có khả năng đưa doanh nghiệp sang một giai đoạn phát triển mới.

Ông Phạm Đức Dũng - Giám đốc Trung tâm M&A và Tái cấu trúc, Công ty cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cho rằng, nền tảng kinh tế và quy mô thị trường đang tạo dư địa đáng kể cho dòng vốn vào doanh nghiệp Việt Nam.

Theo ông Dũng, Việt Nam hiện có khoảng 102,3 triệu dân, GDP khoảng 514 tỷ USD. Năm 2025, vốn FDI đăng ký đạt khoảng 38,4 tỷ USD; GDP tăng 8,02% và triển vọng tăng trưởng giai đoạn 2026 - 2030 được kỳ vọng ở mức cao.

Đáng chú ý, mức độ thâm nhập của thị trường vốn Việt Nam vẫn còn thấp so với nhiều nền kinh tế trong khu vực. Vốn hóa thị trường chứng khoán tương đương khoảng 75% GDP, thấp hơn mức trung bình khoảng 130% của Đông Nam Á. Quy mô thị trường trái phiếu tương đương 24% GDP, trong khi mức trung bình của khu vực khoảng 90%. Tài sản quản lý (AUM) mới ở khoảng 4% GDP, còn khá thấp so với mức 30% của Đông Nam Á.

Những con số này cho thấy, dư địa để thị trường vốn tiếp tục mở rộng vẫn còn lớn, đồng thời tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận những nguồn lực ngoài tín dụng ngân hàng.

Thị trường M&A cũng đang cho thấy sự chuyển dịch theo hướng chọn lọc hơn. Số thương vụ giảm từ 494 thương vụ trong năm 2023 xuống 367 thương vụ trong năm 2025, nhưng tổng giá trị giao dịch năm 2025 phục hồi lên khoảng 8,7 tỷ USD, tăng 26%. Giá trị bình quân mỗi thương vụ đạt khoảng 23,7 triệu USD, tăng 54% so với năm 2024.

“Thị trường đang chuyển từ giai đoạn nhiều nhưng nhỏ sang ít nhưng chất” - ông Phạm Đức Dũng nhận định. Nhà đầu tư thận trọng hơn trong lựa chọn mục tiêu, nhưng sẵn sàng rót lượng vốn lớn vào những doanh nghiệp có nền tảng tốt, minh bạch và tiềm năng tăng trưởng rõ ràng.

Đây chính là phép thử đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Cơ hội huy động vốn có thể rộng hơn, nhưng yêu cầu để được lựa chọn cũng cao hơn.

Theo ông Dũng, nếu muốn gọi vốn hoặc thực hiện M&A trong 12 - 24 tháng tới, doanh nghiệp cần chuẩn bị ngay 3 vấn đề: chuẩn hóa tài chính, củng cố pháp lý và xây dựng phương án sử dụng vốn.

Tài chính của chủ doanh nghiệp cần được tách biệt với tài chính công ty; tài sản, dòng tiền, doanh thu, chi phí phải phản ánh đúng bản chất hoạt động. Doanh nghiệp cũng cần rà soát quyền sở hữu tài sản, hợp đồng, nghĩa vụ thuế và cơ cấu cổ đông.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp phải trả lời được câu hỏi của nhà đầu tư: một đồng vốn mới sẽ tạo ra bao nhiêu doanh thu, lợi nhuận hoặc giá trị gia tăng?

Khi chứng minh được điều đó bằng dữ liệu và một phương án kinh doanh rõ ràng, câu chuyện “doanh nghiệp có tiềm năng” mới có thể chuyển thành một phương án đầu tư có khả năng kiểm chứng.

Dòng vốn phải đi đến chuỗi cung ứng

Nếu vốn là đầu vào của tăng trưởng, thì thị trường và đơn hàng mới là yếu tố biến nguồn vốn thành năng lực thực tế.

Tại CEF II, HANOISME xác định 3 bài toán lớn cần ưu tiên đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa là vốn và cấu trúc tài chính; nội địa hóa và phát triển nhà cung ứng; thị trường và hội nhập.

Trong đó, yêu cầu nâng cao tỷ lệ nội địa hóa đang mở ra cơ hội, nhưng đồng thời cũng đặt ra tiêu chuẩn cao hơn đối với doanh nghiệp Việt.

Để trở thành nhà cung ứng cho các tập đoàn lớn, doanh nghiệp không thể chỉ có sản phẩm đạt chất lượng. Họ phải đáp ứng yêu cầu về giá thành, tiến độ giao hàng, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và quản trị minh bạch.

Do đó, một khoản vốn chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành máy móc, công nghệ, năng lực sản xuất, hệ thống quản trị và cuối cùng là những đơn hàng mới.

Đây cũng là logic xuyên suốt thông điệp của CEF II: “Kết nối nguồn lực - Hợp tác đầu tư - Phát triển nhà cung ứng - Vươn tầm quốc tế”.

Một doanh nghiệp phát triển đơn lẻ sẽ khó tạo ra bước nhảy lớn về quy mô và năng lực cạnh tranh. Ngược lại, nếu tìm được đúng nhà đầu tư, đúng đối tác công nghệ, đúng khách hàng và đúng chuỗi cung ứng, doanh nghiệp có thể rút ngắn đáng kể quá trình tích lũy năng lực.

Vì vậy, hiệu quả của một diễn đàn kết nối không nên chỉ được đo bằng số lượng doanh nghiệp tham dự hay số cuộc gặp diễn ra trong một ngày. Giá trị thực sự phải nằm ở những cuộc làm việc tiếp theo, hồ sơ được chuẩn hóa, phương án đầu tư được xây dựng, hợp đồng được ký kết, biên bản ghi nhớ được triển khai và những chuỗi liên kết mới được hình thành.