Thương mại điện tử: Chuyển mình trước yêu cầu "xanh hóa" và quản lý bền vững

Hoàn thiện hành lang pháp lý và thách thức quản lý

Thương mại điện tử (TMĐT) Việt Nam đã chứng kiến sự thăng hoa rực rỡ, vươn lên trở thành một trong những trụ cột quan trọng nhất của nền kinh tế số. Với tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm duy trì ở mức 20-25%, Việt Nam liên tục được các tổ chức quốc tế xếp vào nhóm các thị trường TMĐT năng động hàng đầu khu vực Đông Nam Á.

Ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công thương) nhận định: “Thương mại điện tử Việt Nam đã tăng trưởng vượt bậc trong những năm gần đây, đặc biệt trong hoạt động xúc tiến xuất khẩu. Thương mại điện tử đã mở thêm kênh quan trọng để các doanh nghiệp vừa và nhỏ, dù tiềm lực tài chính hạn chế, vẫn có thể tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng tại các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản”.

Tuy nhiên, đằng sau những con số doanh thu kỷ lục và các chiến dịch "siêu sale" rầm rộ là những "mảng tối" đang ngày càng lộ rõ. Sự phát triển quá nhanh về bề rộng (quy mô thị trường, số lượng đơn hàng) trong khi thiếu đi chiều sâu (hạ tầng pháp lý, ý thức bảo vệ môi trường) đã đẩy ngành TMĐT Việt Nam đến một điểm nghẽn quan trọng.

Tại các hội thảo chuyên đề gần đây do Bộ Công Thương và các cơ quan liên quan tổ chức mới đây, các chuyên gia đã nêu rõ, giai đoạn "phát triển nóng" đã qua, giờ là lúc thị trường phải chuyển mình sang giai đoạn phát triển bền vững. Nếu không giải quyết được hai bài toán lớn là "hoàn thiện thể chế quản lý" và "xanh hóa chuỗi cung ứng", TMĐT có nguy cơ trở thành gánh nặng cho xã hội và môi trường, thay vì là động lực phát triển.

Thách thức lớn nhất đối với sự phát triển bền vững của TMĐT hiện nay nằm ở câu chuyện quản lý. Đặc thù của môi trường internet là tính ẩn danh cao, hoạt động xuyên biên giới và thay đổi công nghệ diễn ra từng giờ. Điều này khiến hệ thống pháp luật hiện hành đôi khi rơi vào tình trạng "hụt hơi", chạy theo sau thực tiễn. Hệ quả là tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng và vi phạm sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp, công khai trên nhiều nền tảng.

Bên cạnh đó, vấn đề quản lý thuế và kiểm soát dòng tiền, đặc biệt là đối với các hoạt động thương mại xuyên biên giới, đang là một bài toán nan giải. Sự xuất hiện ồ ạt của các nền tảng TMĐT nước ngoài với hàng hóa giá rẻ, vận chuyển nhanh chóng đang đặt ra áp lực cực lớn lên cơ quan quản lý trong việc đảm bảo sự công bằng về nghĩa vụ thuế.

Trước bối cảnh đó, định hướng của Chính phủ và Bộ Công Thương trong giai đoạn 2026-2030 là tập trung tổng lực vào việc hoàn thiện thể chế. Luật Thương mại điện tử chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 được xây dựng theo hướng siết chặt kỷ cương. Mục tiêu là định danh được người bán, truy xuất được nguồn gốc hàng hóa và minh bạch hóa mọi giao dịch. Cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các sàn TMĐT, đơn vị vận chuyển và cơ quan thuế, hải quan sẽ được đẩy mạnh để tạo ra một "tấm lưới" quản lý chặt chẽ.

Mệnh lệnh "xanh hóa" và tương lai của thị trường

Song hành với yêu cầu về sự minh bạch là mệnh lệnh cấp thiết về môi trường. Chưa bao giờ vấn đề rác thải từ TMĐT lại trở nên báo động như hiện nay.

Thống kê sơ bộ cho thấy, mỗi năm hoạt động TMĐT tại Việt Nam thải ra môi trường hàng trăm nghìn tấn rác thải nhựa, bao gồm túi nilon, xốp chống sốc, băng keo và các vật liệu đóng gói khó phân hủy khác. 

Theo khảo sát năm 2024 của Hiệp hội Thương mại điện tử của Việt Nam cho thấy nếu bán ra thị trường một tỷ USD, sẽ để lại 7.600 tấn nhựa. Còn nếu gọi thức ăn nhanh online mà dịch vụ giao dùng những túi xốp, vỏ hộp thì chúng ta để lại tới 18.600 tấn nhựa.

Dự báo đến năm 2030, nếu thương mại điện tử có quy mô 100 tỷ USD thì sẽ để lại hơn 800.000 tấn rác thải nhựa và phải tốn rất nhiều nguồn lực để giải quyết vấn đề này.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới từng dự báo, nếu không can thiệp, đến năm 2030, khí thải CO₂ từ vận chuyển thương mại điện tử có thể tăng thêm 6 triệu tấn, còn ùn tắc giao thông đô thị gia tăng hơn 21%, khiến mỗi người mất thêm trung bình 11 phút di chuyển mỗi ngày.

Tổ chức Quốc tế về bảo tồn thiên nhiên cũng cung cấp những con số đáng báo động. Theo đó, trong năm qua, thị trường mua sắm trực tuyến và giao đồ ăn tại Việt Nam đã thải ra khoảng 160.000 tấn bìa carton và 171.000 tấn nhựa, chủ yếu là loại nhựa dùng một lần. Riêng ngành thương mại điện tử đã thải ra hơn 7.600 tấn nhựa, trong khi ngành giao đồ ăn thải ra gần 18.600 tấn nhựa.

Phát triển bền vững, vì thế, không còn là một lựa chọn mang tính "trang trí" cho thương hiệu, mà là con đường duy nhất để tồn tại. "Xanh hóa" TMĐT đang trở thành xu hướng tất yếu trên toàn cầu và Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc.

Việc thay thế túi nilon bằng hộp giấy tái chế, sử dụng các vật liệu chèn lót thân thiện với môi trường hay áp dụng mô hình "bao bì luân chuyển" đang được nhiều đơn vị tiên phong áp dụng.

Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển kinh tế tuần hoàn, mô hình chuỗi cung ứng đảo chiều là giải pháp khả thi. Theo đó, khách hàng có thể chỉ nhận sản phẩm chính và trả lại bao bì cho đơn vị vận chuyển để tái sử dụng.

Theo ông Quân, cần xây dựng các chính sách tổng thể, từ việc giảm thiểu bao bì nhựa của nhà cung cấp đến việc khuyến khích người tiêu dùng trả lại bao bì cho nhà vận chuyển để tái sử dụng. Điều này sẽ giúp giảm thiểu lượng rác thải nhựa và tạo ra một chuỗi cung ứng tuần hoàn bền vững.

Nhìn chung, bức tranh TMĐT Việt Nam trong những năm tới sẽ được định hình lại hoàn toàn. Sẽ không còn chỗ cho tư duy kinh doanh chộp giật, bất chấp hậu quả môi trường và pháp lý. Sự phát triển bền vững đòi hỏi sự chung tay của cả ba phía: Nhà nước kiến tạo hành lang pháp lý chặt chẽ; Doanh nghiệp chủ động chuyển đổi xanh và tuân thủ luật pháp; Người tiêu dùng thông thái ủng hộ các sản phẩm và dịch vụ bền vững. Chỉ khi giải quyết hài hòa được các yếu tố này, thương mại điện tử Việt Nam mới thực sự trưởng thành, đóng góp tích cực và hiệu quả cho sự thịnh vượng chung của đất nước.