HTX chè bước qua “cửa hẹp” xuất khẩu nhờ sở hữu trí tuệ

Thái Nguyên từ lâu đã khẳng định vị thế là địa phương đi đầu trong sản xuất chè với tổng diện tích trồng chè đạt hơn 24.000 ha, sản lượng khoảng 280.000 tấn mỗi năm và hơn 200 sản phẩm OCOP từ chè.

Đầu tư cho sở hữu trí tuệ

Tuy nhiên, có những thời điểm, sản xuất kinh doanh chè tại đây phải đối mặt với tình trạng cạnh tranh không lành mạnh, nạn hàng giả, hàng nhái tràn lan trên thị trường. Điều này làm suy giảm uy tín của cả một vùng nguyên liệu cũng như uy tín của HTX, doanh nghiệp trong ngành.

Nhận thức được sở hữu trí tuệ điều kiện pháp lý duy nhất để bảo vệ thành quả lao động, từ năm 2006, tỉnh Thái Nguyên đã tiên phong đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên”.

Đây được xem là cột mốc mở đường cho sự thay đổi toàn diện về chất trong phương thức vận hành của các HTX trồng chè. Tính đến nay, cơ quan chức năng đã cấp quyền sử dụng nhãn hiệu tập thể này cho hơn 190 tổ chức, cá nhân, trong đó các HTX giữ vai trò hạt nhân.

Đặc biệt, việc nhãn hiệu tập thể này được đăng ký bảo hộ thành công tại các thị trường quốc tế có rào cản kỹ thuật khắt khe như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan đã thay đổi hoàn toàn vị thế pháp lý của sản phẩm chè Việt.

Đến nay, sở hữu trí tuệ đã trở thành điều kiện bắt buộc để các HTX đưa hàng ra thị trường, nhất là khi xuất khẩu chính ngạch.

Thực tế tại Thái Nguyên cho thấy, mỗi HTX tùy thuộc vào quy mô và phân khúc khách hàng để xây dựng những chiến lược thực thi sở hữu trí tuệ rất linh hoạt và hiệu quả.

Điển hình như tại vùng chè đặc sản Tân Cương, HTX Chè Hảo Đạt đã chứng minh việc kết hợp giữa nhãn hiệu tập thể, chứng nhận OCOP và giải pháp số hóa là chìa khóa để chiếm lĩnh các kênh phân phối hiện đại.

Đơn vị này không chỉ dừng lại ở việc khai thác nhãn hiệu tập thể sẵn có là “chè Tân Cương”, mà chủ động chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và hướng hữu cơ nhằm đồng bộ chất lượng với chứng nhận OCOP 5 sao quốc gia.

Đặc biệt, HTX Hảo Đạt đã đầu tư đồng bộ hệ thống tem truy xuất nguồn gốc QR Code gắn liền với từng mã vùng trồng và lô sản xuất, đáp ứng trực diện yêu cầu minh bạch hóa thông tin của người tiêu dùng hiện đại.

Nhờ sự minh bạch pháp lý và độ nhận diện thương hiệu mạnh, sản phẩm của HTX đã thâm nhập thành công vào các hệ thống siêu thị lớn như Go!, Co.opmart và các sàn thương mại điện tử lớn, duy trì sản lượng tiêu thụ ổn định hàng trăm tấn chè búp khô mỗi năm, bảo đảm thu nhập cho hàng trăm hộ thành viên và người lao động địa phương.

Chọn một lối đi khác, HTX Chè Tuyết Hương được thành lập từ năm 2012 tại vùng chè La Bằng, lại chọn cách kiến tạo giá trị từ câu chuyện văn hóa bản địa.

Những người đứng đầu HTX xác định sở hữu trí tuệ không chỉ là bảo hộ cái tên, mà là bảo hộ toàn bộ hệ giá trị bao gồm văn hóa bản địa, kỹ thuật chế biến thủ công truyền thống và cảnh quan vùng trà.

Từ tư duy đó, HTX đã xây dựng tài sản trí tuệ thông qua việc thiết kế bao bì mang tính mỹ thuật cao, đăng ký nhãn hiệu độc quyền gắn liền với câu chuyện thương hiệu độc đáo.

Đồng thời, HTX đã gắn kết chặt chẽ việc bảo hộ thương hiệu với mô hình du lịch sinh thái nông nghiệp. Khách hàng khi đến với HTX Tuyết Hương không chỉ mua trà, mà đang mua một trải nghiệm văn hóa trọn vẹn từ khi lá trà còn nằm trên cây đến thì thành tách nước. Mô hình này giúp HTX Tuyết Hương nâng được giá trị sản phẩm chè lên dòng quà tặng cao cấp, dễ dàng tiếp cận các thị trường xuất khẩu và đem lại lợi nhuận vượt trội so với phương thức kinh doanh truyền thống.

Trong khi đó, HTX Chè Phúc Thọ và Bảo Lâm chủ động xây dựng hàng rào bảo hộ nhiều lớp để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Không dừng ở việc đăng ký nhãn hiệu tập thể cấp tỉnh, hai HTX này đều chủ động đăng ký bảo hộ độc quyền nhãn hiệu riêng cho từng dòng sản phẩm đặc trưng.

Các HTX đã hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học để chuyển giao và ứng dụng công nghệ chế biến sâu. Quy trình sản xuất độc quyền này sau đó được chuẩn hóa thành bí quyết kinh doanh hoặc đăng ký giải pháp hữu ích.

Việc sở hữu các tài sản sở hữu trí tuệ độc quyền này giúp sản phẩm của các HTX tạo được sự khác biệt tuyệt đối về hương vị, công dụng…trên thị trường, ngăn chặn tình trạng sao chép công thức sản xuất.

Mang lại đa giá trị

Có thể thấy, không ít HTX chè ở Thái Nguyên đã chú trọng đến vấn đề sở hữu trí tuệ để đưa sản phẩm có đủ năng lực cạnh tranh trên thị trường và giúp các HTX hoạt động hiệu quả.

Hiệu quả kinh tế từ việc đầu tư vào tài sản trí tuệ đã được chứng minh. Theo đánh giá của ngành chức năng, những sản phẩm có chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể được bảo hộ bài bản luôn có giá bán cao hơn từ 15- 25% so với sản phẩm thông thường không được bảo hộ.

Sự chênh lệch này phản ánh giá trị gia tăng mà sở hữu trí tuệ mang lại cho lá trà Thái Nguyên nói riêng và các HTX nói chung.

Về mặt thị trường, nếu như các sản phẩm chè thô truyền thống chủ yếu phụ thuộc vào xuất khẩu tiểu ngạch và biên mậu với rủi ro cao, thì các dòng sản phẩm chè có thương hiệu bảo hộ của các HTX đã thâm nhập thành công bằng con đường chính ngạch vào các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Sở hữu trí tuệ cũng giúp các HTX ký kết được các hợp đồng cung ứng dài hạn với các đối tác lớn, thay vì bị biến động theo mùa vụ hay chịu áp lực ép giá như trước đây.

Tại HTX như Tân Hương khi xây dựng tài sản trí tuệ và chuẩn hóa vùng trồng, sản xuất kinh doanh đã có nhiều thay đổi. Minh chứng là dòng sản phẩm trà xanh đặc sản của HTX Chè Tân Hương, sau khi đạt chứng nhận nhãn hiệu tập thể, được đóng gói bao bì hoàn chỉnh, in rõ chỉ dẫn địa lý đã có mặt tại các hệ thống phân phối trong nước và nước ngoài với mức giá cao hơn gấp nhiều lần chè xuất khẩu thô.

Sự tăng trưởng này tạo ra hiệu ứng lan tỏa xã hội to lớn, giúp thu nhập trung bình của các hộ thành viên tham gia chuỗi giá trị chè tăng trưởng ổn định, đóng góp trực tiếp vào phát triển kinh tế xã hội tại địa phương.

Tuân thủ luật chơi toàn cầu

Nhìn nhận về xu hướng dịch chuyển mang tính chiến lược này, các chuyên gia về sở hữu trí tuệ khẳng định rằng, con số tăng giá trị từ 15- 25% đối với các sản phẩm có chỉ dẫn địa lý hay nhãn hiệu tập thể được bảo hộ không đơn thuần là kết quả của việc dán một tấm tem truy xuất nguồn gốc. Mà đó còn là giá trị của sự bảo đảm đối với người tiêu dùng.

Khi một HTX sử dụng nhãn hiệu sản phẩm được bảo hộ tại nước ngoài cũng giúp các nhà nhập khẩu hiểu rằng, những HTX này đang tôn trọng luật chơi toàn cầu, cam kết về chất lượng và sẵn sàng bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng đến cùng.

Trước đây, các thành viên HTX thường nghĩ chỉ cần làm ra một cân chè thật ngon, thật sạch là đủ để xuất khẩu. Nhưng khi tiếp cận các đối tác lớn tại châu Âu, câu hỏi mà nhiều HTX nhận từ đối tác nước ngoài là sản phẩm này đã được bảo hộ hợp pháp tại thị trường của họ chưa, quy trình bảo hộ ra sao.

Bà Trần Thị Tuyết, Giám đốc HTX Tuyết Hương, cho biết khách hàng nước ngoài nói rằng rằng họ không thể mạo hiểm kinh doanh một sản phẩm mà bất kỳ ai cũng có thể làm giả hoặc tranh chấp pháp lý.

Ý thức được điều đó, các thành viên HTX Tuyết Hương đã đầu tư cho sở hữu trí tuệ nhằm tuân thủ các rào cản kỹ thuật mà thị trường quốc tế đặt ra. Đây cũng là cách làm ăn chân chính của mô hình kinh tế tập thể, giúp nâng tầm vị thế thương lượng, chuyển từ thế bị động phụ thuộc sang thế chủ động dẫn dắt thương mại.