Tài sản trí tuệ: Vật chất tối của nền kinh tế hiện đại

Theo Asia IP Law ông Daren Tang cho biết, hiện nay sự dịch chuyển từ tài sản hữu hình sang tài sản vô hình là một trong những thay đổi kinh tế sâu sắc nhất của thời đại chúng ta, làm thay đổi căn bản cách thức tạo ra giá trị.

Tuy nhiên, sở hữu trí tuệ vẫn là một khoảng trống lớn trong các báo cáo tài chính. Doanh nghiệp thường không đưa giá trị tài sản sở hữu trí tuệ vào bảng cân đối kế toán và báo cáo tài chính. Các tài sản IP được mua lại thì có thể được ghi nhận, nhưng IP được hình thành nội bộ lại thường bị bỏ qua trong báo cáo tài chính. Hệ quả là sở hữu trí tuệ hoặc bị báo cáo thiếu, hoặc hoàn toàn không được phản ánh.

Như nội dung giới thiệu về Đối thoại Tài chính Sở hữu trí tuệ trên website của WIPO nêu rõ: “Khả năng khai thác hiệu quả các tài sản vô hình, đặc biệt là sở hữu trí tuệ để phục vụ tài chính, đang trở nên ngày càng quan trọng đối với các doanh nghiệp hiện đại trong quá trình tìm kiếm tăng trưởng và đầu tư. Tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc ghi nhận, định giá và công bố các tài sản này.”

Trước khi trả lời hai câu hỏi trên, cần đặt ra một câu hỏi khác: “mọi mặt” mà các tài sản vô hình, hay thứ được ví như vật chất tối, đang tác động ngày càng mạnh mẽ là gì, như ông Tang đã nói?

Theo Báo cáo Điểm nhấn đầu tư tài sản vô hình thế giới năm 2025 của WIPO, tổng đầu tư vào các tài sản vô hình như phần mềm, dữ liệu, nghiên cứu và phát triển (R&D), thương hiệu, thiết kế và vốn tổ chức đã đạt 7.600 tỷ USD tại các nền kinh tế lớn và các thị trường mới nổi như Brazil và Ấn Độ. Mức tăng trưởng đầu tư vào tài sản vô hình toàn cầu đã vượt đầu tư vào tài sản vật chất tới 3,7 lần kể từ năm 2008. Riêng năm 2024, đầu tư vào tài sản vô hình còn vượt đầu tư vật chất khoảng 3%, dù bối cảnh kinh tế không mấy thuận lợi.

“Sở hữu trí tuệ và các tài sản vô hình liên quan đại diện cho giá trị rất lớn của nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, sáng tạo và nghiên cứu phát triển. Chúng thường là động lực chính tạo ra lợi thế cạnh tranh và vị thế thị trường,” ông Tang chia sẻ với Asia IP.

“Trong nền kinh tế hiện nay, ý tưởng không chỉ là công cụ, mà là động cơ,” bà Ankita Sabharwal, luật sư cộng sự cao cấp tại Chadha & Chadha, New Delhi, nhận định. “Sở hữu trí tuệ đang trở thành lợi thế cốt lõi của nhiều doanh nghiệp hiện đại. Một bằng sáng chế có thể mở ra cả một thị trường. Một bí mật kinh doanh có thể bảo vệ hàng chục năm nghiên cứu. Một thương hiệu được quản trị tốt có thể xây dựng niềm tin nhanh hơn bất kỳ bảng cân đối tài chính nào.”

Ông Daren Tang cho biết, tài trợ dựa trên sở hữu trí tuệ là một ưu tiên trong nhiệm kỳ của ông tại WIPO. Tổ chức này đã xây dựng các kế hoạch hành động và tổ chức nhiều cuộc đối thoại toàn cầu, trong đó có Đối thoại Tài chính Sở hữu trí tuệ diễn ra ngày 13/5/2025. Dưới sự điều hành của ông Daren Tang, WIPO cũng hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa, cung cấp tài nguyên đào tạo nhằm biến tài trợ IP từ một khái niệm ngách thành chiến lược phổ biến thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng trưởng kinh tế.

“Đây là phần cốt lõi trong tầm nhìn của WIPO, nơi sở hữu trí tuệ được nhìn nhận như chất xúc tác cho tăng trưởng và phát triển cho tất cả mọi người, chứ không chỉ là những quy định hay luật lệ kỹ thuật. Đó là câu chuyện về việc làm, đầu tư và hỗ trợ doanh nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa,” ông Tang nói.

Theo ông, tin tích cực là tài trợ dựa trên sở hữu trí tuệ đang ngày càng được chú ý, nhờ tầm quan trọng kinh tế ngày càng tăng của IP, nhu cầu tài chính thay đổi và những tiến bộ trong phương pháp định giá.

Sự thiếu vắng của sở hữu trí tuệ trong các báo cáo tài chính

Chia sẻ với Asia IP, ông Kangan Roda, đối tác tại illuminIP, New Delhi cho biết: “Tôi cho rằng nguyên nhân chính của việc thiếu vắng yếu tố này trong các báo cáo là do sự thiếu nhận thức về tầm quan trọng của sở hữu trí tuệ trong tài chính. IP từ lâu vẫn được xem là tài sản pháp lý, thay vì là sự kết hợp giữa tài sản pháp lý và tài sản tài chính của doanh nghiệp.

Ông cũng cho biết, trong một số trường hợp, doanh nghiệp thậm chí còn không nhận ra mình đang sở hữu IP và tiềm năng mà chúng mang lại.

Bà Deanna Wong, chủ sở hữu DeLab Consulting tại Hong Kong, đồng tình với quan điểm này. “Lĩnh vực này vẫn chưa được thảo luận rộng rãi, đặc biệt là tại châu Á,” bà nói.

Một nguyên nhân khác khiến sở hữu trí tuệ vắng bóng trong báo cáo tài chính là do thiếu các quy định hoặc yêu cầu bắt buộc về công bố thông tin IP.

Vấn đề cũng nằm ở chính hệ thống kế toán truyền thống. “Kế toán được xây dựng cho một thời đại mà giá trị nằm ở nhà máy và hàng tồn kho, những tài sản có thể sờ, đếm và kiểm chứng,” ông Tang giải thích.

“Sở hữu trí tuệ, đặc biệt là IP được tạo ra nội bộ, không dễ dàng phù hợp với các hệ thống đó,” bà Sabharwal chỉ ra. “Chúng không phải lúc nào cũng có chi phí xác định rõ ràng, dòng thu nhập tương lai thì không chắc chắn, và giá trị thường phụ thuộc vào bối cảnh chứ không chỉ quyền sở hữu. Một nhãn hiệu có thể vô giá với doanh nghiệp này nhưng lại gần như vô nghĩa với doanh nghiệp khác.”

Theo bà Wong, các yêu cầu khắt khe như khả năng xác định, khả năng tách biệt và khả năng đo lường đáng tin cậy khiến các nhà cung cấp dịch vụ chuyên môn và chuẩn mực kế toán chậm thay đổi, từ đó cản trở việc ghi nhận tài sản vô hình. “Nguyên nhân là do chưa có tiêu chuẩn thực sự hoặc phương pháp khách quan để định giá cố định, ngay cả khi sử dụng các chuyên gia định giá được chứng nhận. Ngoài ra, thị trường thứ cấp cho tài sản IP thường mang tính chủ quan, thậm chí kém sôi động, khiến việc xác định giá trị tiền tệ nhất quán và đáng tin cậy trở nên khó khăn,” bà giải thích.

Chính vì sự biến động này, các cơ quan quản lý và kiểm toán từ lâu đã dè dặt trong việc đưa IP hình thành nội bộ vào bảng cân đối kế toán, khiến một phần giá trị doanh nghiệp không được phản ánh, mà thường đó lại là phần quan trọng nhất.

Ngoài ra, việc báo cáo thiếu IP còn xuất phát từ tính nhạy cảm cao của thông tin trong các ngành cạnh tranh khốc liệt, nơi việc công bố thông tin IP có thể kéo theo rủi ro.

Theo bà Sabharwal, trước hết các chuẩn mực kế toán cần được điều chỉnh để phù hợp hơn với sở hữu trí tuệ và tài sản vô hình. “Thực tế là không phải mọi tài sản giá trị đều được mua hoặc sản xuất trong nhà máy,” bà nhấn mạnh.

Bà cho rằng Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế, Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Tài chính và các tổ chức tương tự cần xây dựng hướng dẫn cho phép báo cáo IP được phát triển nội bộ, với điều kiện làm rõ quyền sở hữu, tiềm năng thương mại và độ tin cậy của việc định giá.

Hội đồng Chuẩn mực Định giá Quốc tế và các tổ chức uy tín khác cũng cần phát triển các khung định giá linh hoạt hơn, phù hợp theo từng ngành nghề.

“Không thể áp dụng một công thức chung cho mọi trường hợp. Những gì phù hợp với bản quyền trong ngành truyền thông chưa chắc đã phù hợp với bằng sáng chế bán dẫn,” bà Sabharwal phân tích.

“Định giá IP chính xác và tiêu chuẩn hóa không chỉ để đáp ứng yêu cầu tuân thủ trong tài chính IP,” ông Roda nhận định. “Nó còn có thể thay đổi căn bản cách doanh nghiệp nhìn nhận các thước đo cạnh tranh trong ngành.”

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần thay đổi từ bên trong. Việc theo dõi, kiểm kê và duy trì IP một cách thường xuyên, tương tự như các tài sản quan trọng khác, là điều cần thiết để lượng hóa giá trị IP. Việc xây dựng một sổ đăng ký tài sản vô hình tập trung sẽ rất hữu ích. “Điều này gửi tín hiệu tới nhà đầu tư và cơ quan quản lý rằng doanh nghiệp đang quản trị vốn đổi mới sáng tạo một cách kỷ luật và có tầm nhìn dài hạn,” bà Sabharwal nói.

Tăng cường công bố thông tin về IP cũng là một bước đi tích cực và thực tế. Điều này có thể được thực hiện thông qua các báo cáo bổ sung có cấu trúc, mang lại thông tin giá trị. “Dù việc ghi nhận trong báo cáo tài chính chính thức không phải lúc nào cũng phù hợp hoặc khả thi, thì công bố bổ sung là một giải pháp thực tế. Báo cáo tích hợp, thuyết minh về IP và phần bình luận quản trị mở rộng là những cách có cấu trúc để truyền tải tầm quan trọng chiến lược và giá trị của sở hữu trí tuệ,” ông Daren Tang khuyến nghị.

“Chúng ta cũng cần nhiều cơ sở dữ liệu đối chuẩn quốc tế hơn, cơ sở dữ liệu giá cấp phép và các phương pháp khách quan để các chuyên gia định giá được chứng nhận dựa vào,” bà Wong bổ sung.

Cuối cùng là giáo dục. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa, bao gồm cả các start-up, cần được nâng cao nhận thức về lợi ích của việc báo cáo tài sản IP, đồng thời được hướng dẫn để khai thác tối đa tiềm năng từ đổi mới sáng tạo và thương hiệu.

“Việc gắn báo cáo tài chính với tài sản sở hữu trí tuệ không chỉ nên là một ưu tiên mang tính quy định,” bà Wong nhấn mạnh, “mà trong nhiều trường hợp còn là yêu cầu mang tính chiến lược.”

Thực tế, việc đưa IP vào bảng cân đối kế toán và báo cáo tài chính mang lại nhiều tác động cụ thể: phản ánh chính xác hơn lịch sử đổi mới sáng tạo và tài sản thương hiệu của doanh nghiệp, nâng cao giá trị doanh nghiệp, cải thiện khả năng tín dụng, thể hiện cam kết đổi mới liên tục, hỗ trợ ra quyết định của thị trường vốn, nhà đầu tư và tổ chức tài chính, mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn dựa trên IP, giúp lãnh đạo doanh nghiệp đánh giá tài sản vô hình nào đang phát huy hiệu quả và tài sản nào chưa được khai thác, nâng cao vị thế đàm phán, gia tăng cơ hội trong các thương vụ mua bán, sáp nhập, tách doanh nghiệp và lợi ích về thuế.

“Ngay cả trong các tranh chấp, giao dịch mua bán hay cấp phép IP, việc IP đã được hạch toán sẽ giúp đàm phán thanh toán trở nên rõ ràng và tiết kiệm thời gian cho tất cả các bên,” ông Roda nói thêm.

Về lâu dài, việc phản ánh sở hữu trí tuệ trong bảng cân đối kế toán và báo cáo tài chính được kỳ vọng sẽ thúc đẩy tăng trưởng trong một nền kinh tế ngày càng dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.

May mắn là những tiến triển tích cực đang diễn ra, khi các tổ chức xây dựng chuẩn mực kế toán bắt đầu xem xét lại cách báo cáo tài sản vô hình. “Con đường phía trước rất hứa hẹn,” ông Tang khẳng định. “Khi thông tin đầy đủ hơn về IP và tài sản vô hình trở thành chuẩn mực, điều này sẽ định hướng cho các lần sửa đổi chuẩn mực kế toán trong tương lai và thúc đẩy cải tiến liên tục trong cách chúng ta đo lường và truyền đạt giá trị. Sự tiến hóa này mang lại lợi ích cho tất cả.”

Ông Roda cũng lạc quan nhận định trong vài năm tới, chúng ta sẽ chứng kiến sự trỗi dậy của định giá sở hữu trí tuệ, và khái niệm giá trị thương hiệu sẽ mang một ý nghĩa hoàn toàn mới.