Xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực hội họa trên nền tảng số

Theo đó, sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế số và thương mại điện tử đã mở rộng không gian phổ biến, khai thác và thương mại hóa các tác phẩm hội họa. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là thực trạng xâm phạm quyền tác giả diễn ra ngày càng công khai, phổ biến và khó kiểm soát, đặc biệt dưới hình thức sao chép, in lậu và kinh doanh trái phép tác phẩm trên các nền tảng số và sàn thương mại điện tử. Thực tiễn này không chỉ đặt ra thách thức lớn đối với hiệu lực thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ, mà còn cho thấy nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện các cơ chế bảo vệ quyền tác giả, trong đó có vai trò của các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả trong môi trường số.

Xâm phạm quyền tác giả hội họa: từ hiện tượng cá biệt đến thực trạng phổ biến

Trong những năm gần đây, cùng với sự bùng nổ của thương mại điện tử, các tác phẩm hội họa đã và đang bị sao chép, in lậu và khai thác trái phép với quy mô ngày càng lớn. Chỉ cần thực hiện thao tác tìm kiếm đơn giản trên các sàn thương mại điện tử, người tiêu dùng có thể dễ dàng bắt gặp hàng loạt sản phẩm mang tên “tranh canvas”, “tranh in vải”, “tranh trang trí nghệ thuật”, được rao bán công khai, giá rẻ, giao hàng toàn quốc.

Thực trạng này cho thấy, hành vi xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực hội họa không chỉ tồn tại mà đang diễn ra công khai trên các nền tảng số, thách thức trực tiếp hiệu lực quản lý và thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Bản chất pháp lý của hành vi sao chép, in lậu tác phẩm hội họa

Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (sửa đổi, bổ sung năm 2022), tác phẩm mỹ thuật, hội họa được bảo hộ quyền tác giả kể từ khi được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc đăng ký hay công bố.

Trên thực tế, không ít tổ chức, cá nhân kinh doanh vẫn cố tình viện dẫn các lập luận sai lệch như: “tác phẩm trên internet là tài nguyên miễn phí”, “không ký tên tác giả thì không vi phạm”, hoặc “chỉ sử dụng với mục đích trang trí, không phải tranh gốc”. Những cách hiểu này phản ánh sự thiếu nhận thức đầy đủ về quyền tác giả, đồng thời cho thấy những khoảng trống đáng kể trong công tác phổ biến và thực thi pháp luật.

Trách nhiệm của nền tảng số và khoảng trống trong thực thi pháp luật 

Một vấn đề then chốt đặt ra hiện nay là trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội – những chủ thể trung gian trực tiếp cho phép đăng tải, quảng bá và giao dịch các sản phẩm có dấu hiệu vi phạm quyền tác giả.

Phần lớn các nền tảng hiện mới dừng ở cơ chế tiếp nhận và xử lý khiếu nại theo yêu cầu, trong khi chưa có biện pháp kiểm soát chủ động đối với nội dung liên quan đến bản quyền tác phẩm hội họa. Người bán không bị yêu cầu chứng minh quyền sử dụng tác phẩm, còn tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả phải tự thu thập chứng cứ, gửi yêu cầu gỡ bỏ và theo đuổi các thủ tục phức tạp.

Hệ lụy đối với thị trường nghệ thuật và môi trường sáng tạo

Xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực hội họa không chỉ gây thiệt hại trực tiếp về kinh tế cho nghệ sĩ, mà còn để lại những hệ lụy sâu rộng đối với thị trường nghệ thuật. Việc sao chép và kinh doanh trái phép khiến giá trị sáng tạo bị đánh đồng với hàng hóa trang trí đại trà, làm méo mó thị trường và phá vỡ các chuẩn mực nghề nghiệp.

Về lâu dài, tình trạng này tạo ra tâm lý chán nản, làm suy giảm động lực sáng tạo, đặc biệt đối với nghệ sĩ trẻ. Nếu quyền tác giả không được tôn trọng và bảo vệ hiệu quả, nền kinh tế sáng tạo – vốn được xác định là một trong những động lực quan trọng của phát triển bền vững – sẽ khó có thể hình thành và phát triển đúng hướng.

Vai trò của cơ chế đại diện tập thể quyền tác giả trong môi trường số

Trong bối cảnh xâm phạm quyền tác giả diễn ra phổ biến và vượt quá khả năng tự bảo vệ của từng cá nhân sáng tạo, cơ chế đại diện tập thể quyền tác giả ngày càng thể hiện vai trò quan trọng. Với tư cách là chủ thể được pháp luật ghi nhận, các tổ chức đại diện tập thể có điều kiện tập hợp, quản lý và bảo vệ quyền lợi của đông đảo tác giả, đồng thời trở thành đầu mối phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước và các nền tảng trung gian trong việc giám sát, xác thực và xử lý hành vi vi phạm.

Trong môi trường số, nơi tác phẩm có thể bị sao chép và lan truyền chỉ trong thời gian rất ngắn, việc bảo vệ quyền tác giả không thể chỉ dựa vào các biện pháp đơn lẻ, thủ công. Thay vào đó, cần phát huy vai trò của tổ chức đại diện tập thể như một thiết chế trung gian chuyên nghiệp, hỗ trợ tác giả thực thi quyền, xây dựng cơ chế cấp phép minh bạch, đồng thời góp phần hình thành văn hóa tôn trọng quyền tác giả trên nền tảng số.