Sở hữu trí tuệ trở thành "lá chắn" giúp HTX chống hàng giả, bảo vệ thương hiệu

Thực tế cho thấy, xâm phạm thương hiệu hiện nay diễn ra dưới nhiều hình thức đa dạng. Phổ biến nhất là tình trạng sao chép, thiết kế bao bì "na ná" nhãn hiệu gốc nhằm đánh lừa thị giác người tiêu dùng. Nhãn hiệu, logo đã được đăng ký của HTX bị các cơ sở kinh doanh bất chính nhái lại từ màu sắc, phông chữ cho đến biểu tượng, gây tâm lý hoang mang và làm suy giảm niềm tin của thị trường.

Khi tài sản vô hình bị chiếm đoạt

Nghiêm trọng hơn là hành vi làm giả nguồn gốc xuất xứ. Nhiều đối tượng gian thương mua gom nông sản trôi nổi, không rõ nguồn gốc từ nơi khác, sau đó tự ý dán nhãn mác, mã số vùng trồng hoặc chỉ dẫn địa lý của các HTX uy tín để tiêu thụ với giá cao.

Điển hình như tại một số vùng trồng vải thiều, nhãn lồng hay xoài Úc… tình trạng nông sản ngoài vùng được "phù phép" thành sản phẩm chuẩn VietGAP của HTX diễn ra vô cùng phức tạp trong các cao điểm thu hoạch.

Tại HTX cây ăn trái Krông Pắc (Đắk Lắk), khi sầu riêng mới được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, theo phê duyệt từ phía Tổng cục Hải quan Trung Quốc, mã số vùng trồng được cấp riêng cho HTX sử dụng. HTX không hề ký hợp đồng hay ủy quyền xuất khẩu cho doanh nghiệp không liên kết. Nhưng doanh nghiệp đó lại dùng mã số vùng trồng của HTX một cách công khai khiến HTX từng rất hoang mang và lo ngại rủi ro trong xuất khẩu.

Còn tại HTX xoài Mỹ Xương (Đồng Tháp), có thời điểm, nguồn xoài tại HTX đã hết vụ, nhưng mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói của HTX vẫn bị các bên khác giả mạo dùng để bán hàng, xuất khẩu. Đến khi hải quan nước bạn cảnh báo vi phạm kiểm dịch thực vật và cấm mã số, HTX mới biết được thực trạng. Đây là hành vi gian lận làm suy giảm nghiêm trọng uy tín thương hiệu xoài mà HTX gầy dựng nhiều năm.

Xây hàng rào pháp lý và công nghệ

Để tự vệ trước các hành vi gian lận thương mại, đã có những HTX nhanh chóng chuẩn hóa quy trình quản trị tài sản trí tuệ, kết hợp chặt chẽ giữa công cụ pháp lý và giải pháp công nghệ hiện đại.

Trong cuộc chiến chống hàng giả, công nghệ đóng vai trò hỗ trợ quan trọng. Bên cạnh việc áp dụng mã QR code động để truy xuất nguồn gốc và cập nhật nhật ký sản xuất điện tử, việc lựa chọn công nghệ hiện đại đang tạo ra những chuyển biến tích cực.

Đáng chú ý, Liên hiệp HTX tiêu dùng Việt Nam (VCCU) đã và đang tích cực xúc tiến triển khai tem vân niêm phong như một giải pháp đột phá nhằm bảo vệ thương hiệu sản phẩm cho các HTX thành viên.

Không giống như các loại tem in thông thường dễ bị in nhái bằng công nghệ kỹ thuật số, tem vân niêm phong ứng dụng thuật toán tạo cấu trúc vân ngẫu nhiên (tương tự như vân tay con người) kết hợp mã hóa dữ liệu đám mây. Mỗi con tem dán trên sản phẩm sở hữu một "mã ADN" duy nhất và không thể tái tạo.

Việc VCCU đưa tem này vào quy trình niêm phong nông sản không chỉ giúp người tiêu dùng dễ dàng đối soát thật - giả ngay tại điểm bán qua smartphone, mà còn giúp các HTX thiết lập hệ thống kiểm soát dòng hàng, ngăn chặn hiệu quả hành vi tráo đổi ruột hàng hoặc gian lận bao bì trong quá trình vận chuyển.

Còn tại HTX Chè Hảo Đạt (Thái Nguyên), các thành viên HTX, cho rằng thương hiệu càng có tiếng thì nguy cơ bị nhái, làm giả bao bì càng cao. Nếu HTX không chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, đầu tư tem QR code chống giả và bao bì với khả năng nhận diện cao, người tiêu dùng rất dễ mua phải chè kém chất lượng dán nhãn giống như của HTX. Khi người tiêu dùng mất niềm tin, thiệt hại lớn nhất vẫn thuộc về các hộ nông dân thành viên HTX.

Ở Tây Ninh, trước tình trạng chanh không hạt bị giả mạo xuất xứ khi xuất khẩu và tiêu thụ tại các siêu thị lớn, HTX Nông nghiệp Bến Lức đã áp dụng nghiêm ngặt mã số vùng trồng. Nhờ đó, HTX dễ dàng khoanh vùng, xử lý các lô hàng mạo danh, bảo vệ mức giá bán ổn định cho thành viên.

Đổi mới tư duy

Tuy nhiên, nỗ lực đơn độc của từng HTX là chưa đủ. Xử lý xâm phạm SHTT đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa HTX và các đơn vị quản lý nhà nước. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, thay vì giữ im lặng vì sợ ảnh hưởng thương hiệu, HTX cần chủ động thu thập chứng cứ (mẫu vật, hóa đơn mua hàng, hình ảnh vi phạm) và gửi đơn kiến nghị tới các cơ quan chuyên trách như: Quản lý thị trường, Công an kinh tế…

Đồng thời, HTX cần đóng vai trò "cố vấn" cho lực lượng chức năng bằng cách cung cấp bộ tài liệu hướng dẫn phân biệt hàng thật - hàng giả, phối hợp tổ chức các đợt kiểm tra đột xuất tại các địa bàn trọng điểm.

Câu chuyện của HTX Nam dược Mạc Minh (Tuyên Quang) là một ví dụ điển hình. Dù đã hoàn thiện thủ tục bảo hộ sở hữu trí tuệ cho sản phẩm bài thuốc Nam dược  và đạt chứng nhận OCOP, HTX vẫn phải chịu tình trạng hàng loạt tài khoản giả mạo trên các nền tảng mạng xã hội sao chép hình ảnh, nhãn hiệu để bán hàng giả với giá rẻ.

Trước vấn nạn này, ông Mạc Văn Minh, Giám đốc HTX Mạc Minh, cho biết HTX đã chủ động thu thập toàn bộ chứng cứ, đường link bán hàng giả và mẫu vật vi phạm để phối hợp với Quản lý thị trường và Công an kinh tế tiến hành truy quét, xử lý triệt để các cơ sở gian lận.

Còn tại HTX nông nghiệp Xanh Yên Thế (Bắc Ninh), ông Giáp Quý Cường, Giám đốc HTX, cho rằng, để tự bảo vệ mình, HTX buộc phải siết chặt quy trình đóng gói, dán tem chống giả số hóa và chủ động cung cấp bộ thông tin nhận diện cho lực lượng chức năng để hạn chế hàng giả, hàng nhái thương hiệu của HTX. Bên cạnh đó, các thành viên HTX cũng chủ động tham gia các chương trình tập huấn về Luật Sở hữu trí tuệ, trang bị kỹ năng nhận diện hành vi vi phạm và quy trình xử lý tranh chấp.

Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, Việt Nam áp dụng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên. Nếu HTX không chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu ngay từ đầu, rủi ro bị các đơn vị, cá nhân cơ hội "đăng ký trước" là rất cao. Khi đó, chính chủ nhân sáng lập ra thương hiệu lại rơi vào thế yếu, thậm chí đối mặt với nguy cơ bị kiện ngược vì... "vi phạm bản quyền" thương hiệu do chính mình tạo ra.

Do đó, chủ động đăng ký bảo hộ, tích cực ứng dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến và kiên quyết phối hợp xử lý vi phạm chính là con đường ngắn nhất để nông sản Việt nâng cao năng lực cạnh tranh, khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường trong nước và quốc tế.