“Làm mới” làng nghề - tăng trải nghiệm, nâng giá trị

Từ giữ nghề đến làm du lịch

Trên địa bàn tỉnh hiện có 21 làng nghề truyền thống gắn với đời sống đồng bào các dân tộc như: dệt thổ cẩm của người Tày, Nùng, làm hương, rèn dao và nông cụ sản xuất… Mỗi nghề đều ẩn chứa những câu chuyện văn hóa, tập quán sinh hoạt lâu đời. Tuy nhiên, trong bối cảnh sản xuất nhỏ lẻ, thị trường tiêu thụ hạn hẹp, nhiều làng nghề từng đứng trước nguy cơ mai một; việc gắn sản xuất với khai thác du lịch được xem là hướng đi mới, vừa tạo đầu ra cho sản phẩm, vừa giữ gìn giá trị truyền thống.

Tại làng nghề dệt thổ cẩm Luống Nọi, xã Hà Quảng, không khí những ngày đầu xuân rộn ràng hơn khi nhiều đoàn khách tìm đến tham quan, trải nghiệm. Tiếng thoi đưa lách cách hòa cùng lời giới thiệu về ý nghĩa hoa văn, màu sắc tạo nên một không gian văn hóa sống động. Nghệ nhân Nông Thị Thược, người “giữ lửa” nghề dệt thổ cẩm truyền thống xóm Luống Nọi chia sẻ: Trước đây, chúng tôi chỉ dệt theo đơn đặt hàng hoặc mang ra chợ bán. Từ khi địa phương khuyến khích làm du lịch trải nghiệm, gia đình tôi bố trí lại không gian vừa sản xuất, vừa đón khách vào xem, hướng dẫn họ thử dệt. Du khách rất thích, có người đã quay lại với làng nghề rất nhiều lần.

Theo bà Thược, thu nhập từ việc bán sản phẩm trực tiếp cho du khách cao hơn so với bán buôn. Đồng thời, việc được nghe, được chứng kiến quy trình làm ra sản phẩm giúp du khách hiểu và trân trọng hơn giá trị của từng tấm vải.

Thêm trải nghiệm để tăng sức hút

Điểm mới trong phát triển du lịch làng nghề hiện nay không chỉ dừng ở trưng bày, bán sản phẩm mà chuyển mạnh sang tăng yếu tố trải nghiệm, tương tác. Nhiều hộ dân đã cải tạo nhà ở thành không gian mở, kết hợp giới thiệu quy trình sản xuất, cho du khách tham gia một số công đoạn đơn giản và thưởng thức ẩm thực truyền thống, qua đó kéo dài thời gian lưu lại và nâng cao giá trị dịch vụ.

Xóm Pác Rằng, xã Quảng Uyên là một trong những làng nghề tiêu biểu của tỉnh, nơi nghề rèn được truyền qua nhiều thế hệ gắn với đời sống lao động và sinh hoạt văn hóa của người dân. Trước đây, làng nghề chủ yếu phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, khách đến chỉ mua sản phẩm rồi đi, ít có cơ hội tìm hiểu sâu về không gian làm nghề và câu chuyện phía sau mỗi món đồ được rèn ra. Song, những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển du lịch cộng đồng, một số hộ sản xuất chủ động thay đổi cách làm. Khu trưng bày sản phẩm được bố trí gọn gàng hơn; quy trình rèn dao, rèn lưỡi cày, liềm… được giới thiệu bài bản; người thợ sẵn sàng chia sẻ về những công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn. Du khách có thể trực tiếp quan sát từng bước nung sắt, quai búa, tạo hình sản phẩm, thậm chí thử vài nhịp búa dưới sự hướng dẫn của thợ và chụp ảnh lưu niệm bên bếp lò.

Ông Lương Văn Bạch, một thợ rèn lâu năm của xóm Pác Rằng cho biết: Trước kia, gia đình chỉ tập trung làm sản phẩm để bán cho thương lái. Nay khi mở cửa đón khách, giới thiệu rõ hơn về nghề, sản phẩm bán tại chỗ tăng lên rõ rệt. Quan trọng hơn, sự quan tâm của du khách góp phần khơi dậy niềm tự hào nghề truyền thống trong cộng đồng. Trước đây, con cháu ít mặn mà với nghề, nay thấy khách tìm hiểu, trân trọng công sức người thợ, các cháu cũng hào hứng học hỏi.

Cùng với đó, một số làng nghề còn kết hợp với các homestay, điểm du lịch cộng đồng lân cận để xây dựng tour khép kín: tham quan cảnh quan thiên nhiên - trải nghiệm làm nghề - thưởng thức ẩm thực - nghỉ tại nhà sàn truyền thống. Mô hình này bước đầu tạo nên chuỗi giá trị, kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Chị Hoàng Thị Bày, chủ homestay Nùng An tại làng hương Phja Thắp, xã Quảng Uyên là một trong những người tiên phong kết nối làm du lịch cộng đồng với gìn giữ nghề truyền thống. Nhận thấy lượng du khách đến tham quan làng hương ngày càng tăng, chị chủ động cải tạo ngôi nhà sàn của gia đình thành điểm lưu trú, đồng thời phối hợp với các hộ sản xuất hương trong xóm xây dựng hành trình trải nghiệm khép kín: buổi sáng tham quan cảnh sắc làng nghề, tìm hiểu quy trình làm hương thủ công; buổi chiều trực tiếp se hương, nhuộm chân hương, chụp ảnh giữa sân phơi; tối thưởng thức ẩm thực địa phương và nghỉ đêm trong không gian đậm bản sắc người Nùng An. Theo chị Bày, nhờ liên kết chặt chẽ giữa homestay và các hộ làm nghề, thời gian lưu trú của du khách tăng lên, thu nhập của người dân ổn định hơn, tạo động lực để bà con tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống.

Hướng tới phát triển bền vững

Dù đạt những kết quả bước đầu, du lịch làng nghề trên địa bàn tỉnh vẫn gặp khó khăn về hạ tầng giao thông, quy mô sản xuất nhỏ lẻ và kỹ năng làm du lịch của người dân chưa đồng đều. Để khắc phục hạn chế trên, các địa phương đang từng bước quy hoạch lại không gian làng nghề gắn với du lịch cộng đồng; hỗ trợ vốn vay ưu đãi để nâng cấp cơ sở vật chất; xây dựng thương hiệu, nhãn mác, bao bì đồng bộ. Quan điểm xuyên suốt là phát triển du lịch nhưng không làm mai một giá trị truyền thống, bởi chính những hoa văn, công đoạn thủ công đặc sắc mới tạo nên sức hấp dẫn riêng.

Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Nguyễn Thị Lan cho biết: “Làm mới” không đồng nghĩa thay đổi bản chất làng nghề, mà là tổ chức sản xuất theo hướng chuyên nghiệp, thân thiện với du khách. Hiệp hội phối hợp tập huấn kỹ năng đón khách, xây dựng câu chuyện sản phẩm, cải thiện vệ sinh môi trường và kết nối doanh nghiệp lữ hành đưa làng nghề vào tour, tuyến du lịch. Nhiều sản phẩm OCOP tiêu biểu được lựa chọn làm quà tặng đặc trưng, góp phần quảng bá hình ảnh của địa phương đến với bạn bè trong và ngoài nước.

Trong xu hướng du lịch xanh, trải nghiệm bản địa ngày càng được ưa chuộng, không gian sản xuất trở thành điểm giao lưu văn hóa, làng nghề không chỉ là nơi làm ra sản phẩm mà còn là “bảo tàng sống” về truyền thống dân tộc. Sự chủ động đổi mới của người dân cùng định hướng từ ngành du lịch đang mở ra cơ hội để du lịch các làng nghề phát triển bền vững, nâng cao giá trị kinh tế và gìn giữ bản sắc quê hương.